مربیان خارجی در ورزش ایران
از معجزه ولاسکو تا انتخابهای پرهزینه
تصویر مربیان خارجی در ورزش ایران بدون بررسی تمام رشتههای ورزشی کامل نمیشود. اتفاقاً در برخی رشتهها، حضور مربیان خارجی تأثیرگذاری بیشتری نسبت به فوتبال داشته و بخش مهمی از موفقیتهای بینالمللی ورزش ایران با همکاری آنها رقم خورده است. والیبال، هندبال، واترپلو و تیراندازی نمونههایی از رشتههایی هستند که در مقاطعی با حضور مربیان خارجی متحول شدند. در مقابل، تجربه برخی رشتهها نیز نشان میدهد که صرف هزینه برای جذب مربی خارجی، بدون توجه به سطح فنی و کارنامه حرفهای او، لزوماً به موفقیت منجر نمیشود.
والیبال؛ از ولاسکوی کبیر تا پیاتزای پروازی
والیبال یکی از روشنترین نمونهها در زمینه تأثیرگذاری مربیان خارجی است. پس از دوره حسین معدنی، فدراسیون والیبال در سال ۱۳۹۰ تصمیم گرفت برای هدایت تیم ملی به سراغ یک مربی خارجی برود. البته پیش از آن هم ستکوویچ زحمات زیادی برای والیبال ایران کشیده و در تربیت نسل طلایی این رشته نقش قابل توجهی داشت، اما حضور خولیو ولاسکوی آرژانتینی نقطه عطفی در تاریخ والیبال ایران بود.
ولاسکو که سابقه هدایت تیم ملی آرژانتین و فعالیت در سطح اول والیبال جهان را داشت، توانست جایگاه والیبال ایران را در آسیا و جهان ارتقا دهد. شاید مهمترین دستاورد او، تغییر ذهنیت والیبالیستهای ایرانی بود. او به بازیکنان ایران جسارت، اعتمادبهنفس و تفکر برنده را آموخت و نشان داد که تیم ملی میتواند مقابل قدرتهای بزرگ جهان نیز با هدف پیروزی به میدان برود.
پس از ولاسکو، اسلوبودان کواچ، رائول لوزانو، ایگور کولاکوویچ، ولادیمیر آلکنو و روبرتو پیاتزا هدایت تیم ملی را برعهده گرفتند. در این میان، کواچ نیز کارنامه قابل توجهی داشت و تیم ملی با هدایت او به رتبه ششم قهرمانی جهان و جایگاه چهارم لیگ جهانی رسید. کولاکوویچ نیز از مربیانی بود که توانست ثبات نسبی را در تیم ملی حفظ کند.
در سالهای اخیر، روبرتو پیاتزای ایتالیایی هدایت تیم ملی را برعهده داشت؛ مربی پروازی که تمام تمرکزش روی والیبال ایران نبود. شاید اگر او نیز مانند ولاسکو یا کولاکوویچ تمام توان خود را به تیم ملی اختصاص میداد، نتایج بهتری حاصل میشد. اکنون فدراسیون به دنبال جایگزین اوست، اما پیدا کردن یک مربی خارجی مطرح و متناسب با شرایط والیبال ایران کار آسانی نخواهد بود.
بسکتبال؛ معمولیها با دستاوردهای محدود
در بسکتبال نیز حضور مربیان خارجی سابقه طولانی دارد، اما ایران هیچگاه نتوانسته به شکل مستمر از مربیان درجه یک جهان استفاده کند. مهمت بچیروویچ اسلوونیایی بین سالهای ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۳ هدایت تیم ملی را برعهده داشت و با ایران به قهرمانی آسیا در سال ۲۰۱۳ رسید. پس از او، درک بائرمن آلمانی در سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ سرمربی تیم ملی شد. بائرمن با سابقه هدایت تیم ملی آلمان و فعالیت در بسکتبال اروپا، شاید مهمترین مربی خارجی این رشته در ایران بود.
پیش از این دو مربی نیز رایکو ترومن و وسلین ماتیچ روی نیمکت تیم ملی قرار گرفته بودند. ماتیچ با ایران قهرمان آسیا در سال ۲۰۰۹ شد و در جام جهانی ۲۰۱۰ نیز هدایت تیم را برعهده داشت.
در حال حاضر سوتیریس مانولوپولوس یونانی هدایت تیم ملی را برعهده دارد که از نظر سوابق حرفهای، رزومهای پایینتر از برخی مربیان قبلی دارد. در بسکتبال بانوان نیز الین کاپوچیانی تجربه موفقی بود. او نقش مهمی در احیای این رشته و افزایش جسارت بازیکنان داشت، اما همکاری با او ادامه پیدا نکرد و پس از جداییاش نیز تلاش جدی برای جذب یک گزینه خارجی توانمند صورت نگرفت. این اتفاق نشان میدهد که برخی فدراسیونها حتی پس از مشاهده تأثیر مثبت یک مربی خارجی، برنامهای برای تداوم همکاری و بهرهبرداری از دانش او ندارند.
هندبال؛ جذب مربیان متعدد، اما افت محسوس
هندبال از رشتههایی است که در سالهای گذشته به شکل گسترده از مربیان خارجی استفاده کرده است. بوروت ماچک، رافائل گویخوسا، ایویچا ریمانیچ، عرفان اسماجلاگیچ و مانوئل مونتویا از جمله مربیانی بودند که در دورههای مختلف هدایت تیم ملی مردان را برعهده گرفتند.
در این میان، بوروت ماچک یکی از تأثیرگذارترین مربیان خارجی هندبال ایران بود. نسل طلایی این رشته با هدایت او شکل گرفت و تیم ملی توانست به مدال برنز بازیهای آسیایی برسد. در سالهای بعد نیز وسلین ووویچ، مربی مطرح صربستانی، هدایت تیم ملی را برعهده گرفت و در تکرار عنوان سومی بازیهای آسیایی نقش داشت. رافائل گویخوسا کاستیلو نیز در سپتامبر ۲۰۲۴ بار دیگر به نیمکت ایران بازگشت، اما حضور مجدد او دستاورد قابل توجهی برای تیم ملی نداشت.
در هندبال بانوان نیز فدراسیون به سراغ مربیان خارجی رفت. آنا کریستینا تکسیرا سیابرا، مربی پرتغالی، در آستانه مسابقات قهرمانی جهان ۲۰۲۵ هدایت تیم ملی را برعهده گرفت و پس از او مونتسرات پوچه دیاز اسپانیایی با رزومهای مطرح به تیم ملی اضافه شد. با وجود این انتخابها، همکاریها مقطعی باقی ماند و تأثیر ماندگاری در روند پیشرفت هندبال بانوان ایجاد نکرد.
نکته قابل تأمل درباره هندبال ایران این است که فدراسیون در سالهای اخیر از فعالترین مجموعهها در جذب مربیان خارجی بوده، اما این سیاست مانع افت محسوس این رشته نشده است. تیم ملی مردان نیز برای رسیدن به بازیهای آسیایی ناگویا با اما و اگرهایی روبهرو بوده است. پرسش مهم اینجاست که چرا با وجود این حجم از تجربه و استفاده از مربیان خارجی، هندبال ایران نتوانسته روند پیشرفت خود را حفظ کند؟ پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی ساختار فنی، برنامههای پایه و نحوه استفاده از ظرفیت مربیان خارجی است.
ورزشهای رزمی؛ اصرار بر مربیان داخلی
در شمشیربازی، در مقطعی تیمهای ملی در تمامی اسلحهها از مربیان خارجی استفاده میکردند. کریستن بائو فرانسوی، الکساندر پاولوویچ بیکوف و یوگنی بریوکوف از مهمترین مربیان خارجی این رشته بودند، اما حضور آنها دستاورد چشمگیری به همراه نداشت و در برخی مقاطع مربیان ایرانی عملکرد بهتری ثبت کردند.
در تکواندو، چانگ مون گیل و کانگ شین چال از مربیان خارجی تأثیرگذار بودند. بویژه کانگ شین چال نقش مهمی در پرورش برخی از چهرههای شاخص تکواندوی ایران داشت. در ووشو نیز در مقطعی مربیان چینی به ایران آمدند، اما پس از آن همکاریها ادامه پیدا نکرد.
این در حالی است که چین قدرت اول ووشوی جهان محسوب میشود و تیم ملی ایران در سالهای اخیر در رویاروییهای مستقیم مقابل این کشور ناکام بوده است. با وجود فاصله فنی موجود، مسئولان ووشو همچنان تمایل زیادی به استفاده از مربیان ایرانی دارند. شاید استفاده از مربیان چینی بتواند به انتقال دانش فنی و ارتقای سطح این رشته کمک کند؛ موضوعی که به نظر میرسد فدراسیون باید جدیتر به آن توجه کند.
تیراندازی و تیراندازی با کمان؛ افت پس از مربیان خارجی
لازلو یکی از مربیان خارجی موفق در تیراندازی ایران بود که حضورش به ارتقای سطح این رشته کمک کرد. دوران فعالیت او با درخشش تیراندازانی مانند الهه احمدی همراه بود و بخشی از موفقیتهای بینالمللی تیراندازی ایران در همان دوره رقم خورد.
با این حال، سالهاست که خبری از حضور مربیان خارجی مطرح در این رشته نیست و تیراندازی ایران نیز افت محسوسی را تجربه کرده است.
در تیراندازی با کمان هم در مقطعی یک سرمربی کرهای با تیم ملی همکاری کرد، اما نتایج قابل توجهی به دست نیامد. پس از جدایی او، فدراسیون نتوانست گزینه خارجی مناسبی را جایگزین کند و بار دیگر به مربیان ایرانی روی آورد. این در حالی است که کره جنوبی یکی از قدرتهای اصلی تیراندازی با کمان جهان است و استفاده از دانش مربیان این کشور میتواند به ارتقای سطح فنی کمانداران ایرانی کمک کند.
واترپلو؛ طلسمشکنی با چیریچ
واترپلو نیز تجربه قابل توجهی در استفاده از مربیان خارجی دارد. رومن پولاچیک از جمله مربیانی بود که به ایران آمد، اما نتوانست دستاورد چشمگیری داشته باشد. میلاکوویچ صربستانی نیز مدتی بهعنوان مدیر فنی تیم ملی فعالیت کرد، اما نقطه اوج همکاری با مربیان خارجی به حضور الکساندر چیریچ بازمیگردد.
چیریچ توانست پس از ۴۴ سال، واترپلوی ایران را به سکوی سوم بازیهای آسیایی برساند؛ موفقیتی ارزشمند که اهمیت حضور یک مربی خارجی توانمند را نشان داد. نکته قابل توجه اینکه پس از جدایی او و با هدایت مربیان ایرانی، تیم ملی دیگر نتوانست این جایگاه را تکرار کند.
در شنا نیز با وجود احساس نیاز به حضور مربیان خارجی مطرح، این اتفاق هیچگاه به شکل جدی دنبال نشد. تنها در مقطعی کوتاه، جان اونسوی ترکیهای به ایران آمد که شاید مهمترین دستاورد حضورش، کسب طلای بازیهای کشورهای اسلامی در ریاض بود. پس از آن، فدراسیون دوباره به مربیان ایرانی اکتفا کرد.
بوکس؛ مانور تبلیغاتی به جای انتخاب تخصصی
در بوکس، آسبال یکی از موفقترین مربیان خارجی بود که به ایران آمد. بسیاری از کارشناسان، طلای علی مظاهری در بازیهای آسیایی دوحه را متأثر از حضور و فعالیتهای فنی او میدانند؛ هرچند در آن مقطع اکبر احدی هدایت تیم ملی را برعهده داشت.
پس از آن، تیم ملی سالها با مربیان ایرانی فعالیت کرد تا اینکه روحالله حسینی با مانورهای تبلیغاتی، سه مربی کوبایی را به ایران آورد. مربیانی که از نظر سطح فنی و رزومه در ردههای چهارم یا حتی پنجم قرار میگرفتند و نهتنها کمک قابل توجهی به بوکس ایران نکردند، بلکه به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، باعث عقبماندگی چندساله این رشته شدند.
انتخاب مربی خارجی؛ فراتر از یک قرارداد
بررسی کارنامه مربیان خارجی در رشتههای مختلف نشان میدهد که حضور آنها نه بهتنهایی تضمینکننده موفقیت است و نه میتوان از نقش مؤثرشان در پیشرفت ورزش ایران چشمپوشی کرد. ولاسکو در والیبال، ماچک در هندبال، چیریچ در واترپلو و لازلو در تیراندازی نمونههایی از تأثیرگذاری دانش فنی خارجی هستند. در مقابل، تجربه برخی رشتهها نشان میدهد که انتخابهای غیرتخصصی و تبلیغاتی میتواند منابع مالی و فرصتهای ارزشمند ورزش کشور را هدر دهد.
مسأله اصلی، خارجی یا ایرانی بودن مربی نیست؛ بلکه شناخت نیازهای هر رشته، انتخاب گزینهای با رزومه متناسب و ایجاد زمینه برای انتقال دانش فنی است. فدراسیونها باید بدانند که جذب یک مربی خارجی صرفاً به معنای امضای قرارداد و حضور او روی نیمکت نیست. آنچه اهمیت دارد، برنامهریزی بلندمدت، استفاده از دانش مربی و تربیت نیروهای داخلی در کنار اوست؛ موضوعی که هنوز در بسیاری از رشتههای ورزشی ایران جای خالی آن احساس میشود.
