ورزشگاههایی که تاریخ جام جهانی را ساختند
میزبانهای مهمترین نبردهای فوتبال
محمدرضا رحیم پور
خبرنگار
وقتی صحبت از جام جهانی فوتبال میشود، ذهن میلیونها هوادار در سراسر جهان تنها به قهرمانان، گلها و ستارهها نمیرود؛ بلکه ورزشگاهها نیز بخشی از حافظه تاریخی فوتبال هستند. هر فینال جام جهانی در استادیومی برگزار شده که خود به تنهایی نماد یک عصر، یک ملت و حتی بخشی از فرهنگ جهانی فوتبال بوده است. از سکوهای قدیمی مونتهویدئو تا سازههای فوقمدرن قطر، ورزشگاههای فینال جام جهانی در طول نزدیک به یک قرن، شاهد بزرگترین لحظههای تاریخ فوتبال بودهاند.
آغاز افسانه در سنتناریو
نخستین فصل این داستان در سال ۱۹۳۰ و در ورزشگاه سنتناریو اروگوئه آغاز شد. ورزشگاهی که تنها چند روز پیش از شروع مسابقات تکمیل شده بود، میزبان نخستین فینال تاریخ جام جهانی شد؛ دیداری که اروگوئه با شکست آرژانتین نخستین جام قهرمانی را بالای سر برد. آن مسابقه فقط یک بازی فوتبال نبود؛ آغاز پدیدهای بود که بعدها به بزرگترین رویداد ورزشی جهان تبدیل شد. سنتناریو هنوز هم برای هواداران فوتبال، یکی از مقدسترین استادیومهای جهان محسوب میشود.
اروپا؛ مرکز فوتبال جهان
در دهههای بعد، اروپا به مرکز فوتبال جهان تبدیل شد و ورزشگاههای بزرگ این قاره میزبان مهمترین شب فوتبال شدند. در ایتالیا، ورزشگاه ناسیوناله رم فینال ۱۹۳۴ را برگزار کرد و چهار سال بعد، فرانسه با ورزشگاه ایو دو مانوار میزبان مسابقه پایانی شد. آن دوران، فوتبال هنوز رنگ و بوی امروزی را نداشت؛ سکوها ساده بودند و امکانات محدود، اما شور تماشاگران چیزی کمتر از امروز نبود. در همین ورزشگاهها بود که فوتبال آرامآرام جای خود را در قلب مردم جهان باز کرد و از یک سرگرمی اروپایی به پدیدهای جهانی تبدیل شد.
ماراکانا؛ ورزشگاهی
برای اشک و افتخار
شاید هیچ ورزشگاهی به اندازه ماراکانا در برزیل با احساسات فوتبال گره نخورده باشد. ورزشگاهی که برای جام جهانی ۱۹۵۰ ساخته شد و قرار بود جشن قهرمانی برزیل را به تصویر بکشد، ناگهان به صحنه یکی از تلخترین شکستهای تاریخ فوتبال تبدیل شد. بیش از 200 هزار تماشاگر در سکوت فرو رفتند وقتی اروگوئه برزیل را شکست داد؛ شکستی که هنوز هم در فرهنگ فوتبالی برزیل با عنوان «ماراکانازو» شناخته میشود.
ماراکانا بعدها در سال ۲۰۱۴ دوباره میزبان فینال شد؛ این بار آلمان در آنجا قهرمان جهان شد و ورزشگاه یک بار دیگر به مرکز توجه فوتبال دنیا تبدیل شد.
ورود اسطورهها
به صحنه فوتبال
دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، دوران ظهور اسطورهها بود و ورزشگاهها به معبد فوتبال تبدیل شدند. ورزشگاه وانکدورف سوئیس در سال ۱۹۵۴ شاهد «معجزه برن» بود؛ جایی که آلمان غربی، مجارستان شکستناپذیر را مغلوب کرد. چهار سال بعد، در راسوندای سوئد، جهان شاهد درخشش نوجوانی ۱۷ ساله به نام پله بود که برزیل را به قهرمانی رساند. آن فینال آغاز سلطه برزیل بر فوتبال جهان بود و ورزشگاه راسوندا را برای همیشه وارد تاریخ کرد.
ومبلی؛ خانه فوتبال
در سال ۱۹۶۶، نوبت به ورزشگاه افسانهای ومبلی رسید؛ جایی که انگلیس تنها قهرمانی تاریخ خود را جشن گرفت. هنوز هم بسیاری از انگلیسیها، ومبلی را مقدسترین مکان فوتبال کشورشان میدانند. فریاد تماشاگران، گل جنجالی جف هرست و جامی که بابی مور بالا برد، ومبلی را برای همیشه وارد تاریخ فوتبال کرد.
آزتکا؛ جایی که تاریخ
نوشته شد
اگر قرار باشد تنها یک ورزشگاه را نماد جام جهانی بدانیم، شاید بسیاری ورزشگاه آزتکای مکزیک را انتخاب کنند. این ورزشگاه تنها استادیومی است که دو فینال جام جهانی را میزبانی کرده است. نخست در سال ۱۹۷۰، جایی که برزیل پله بهترین تیم تاریخ لقب گرفت و سپس در سال۱۹۸۶، دیگو مارادونا، آرژانتین را به قهرمانی رساند. آزتکا جایی بود که تاریخ فوتبال نوشته شد؛ ورزشگاهی که هنوز هم برای بسیاری از هواداران فوتبال، نماد شکوه آمریکای لاتین است.
ورود فوتبال به عصر مدرن
در دهههای بعد، فوتبال وارد عصر مدرن شد و ورزشگاهها نیز تغییر کردند. ورزشگاه سانتیاگو برنابئو در مادرید میزبان فینال ۱۹۸۲ بود؛ مسابقهای که ایتالیا با درخشش پائولو روسی قهرمان شد.
سپس ورزشگاه المپیک رم در سال ۱۹۹۰، شاهد نبرد تلخ آلمان و آرژانتین شد. این دورهها نشان میداد که فوتبال به تدریج از یک ورزش صرف، به صنعتی عظیم و جهانی تبدیل میشود.
آمریکا و جهانی شدن فوتبال
جام جهانی ۱۹۹۴ آمریکا نقطه عطفی دیگر بود. ورزشگاه رز بول در لسآنجلس میزبان نخستین فینال جام جهانی شد که به ضربات پنالتی کشیده شد. برزیل در برابر ایتالیا پیروز شد و روبرتو باجو با آن پنالتی معروف، یکی از تلخترین تصاویر تاریخ فوتبال را ساخت.
حضور آمریکا به عنوان میزبان، نشان داد که فوتبال دیگر محدود به اروپا و آمریکای جنوبی نیست و حالا به بازاری جهانی تبدیل شده است.
شبی که پاریس مرکز جهان شد
چهار سال بعد، ورزشگاه استاد دو فرانس در پاریس به صحنه جشن تاریخی فرانسویها تبدیل شد. زینالدین زیدان با دو ضربه سر، برزیل را شکست داد و فرانسه نخستین قهرمانی خود را جشن گرفت. آن شب، پاریس فقط یک شهر نبود؛ مرکز جهان فوتبال بود و میلیونها نفر در سراسر جهان شاهد تولد نسلی طلایی در فوتبال فرانسه بودند.
فوتبال به آسیا و آفریقا میرسد
ورود فوتبال به آسیا با ورزشگاه بینالمللی یوکوهاما در ژاپن همراه شد؛ جایی که برزیل در سال ۲۰۰۲ پنجمین قهرمانی خود را به دست آورد.
سپس ورزشگاه المپیک برلین در سال ۲۰۰۶ شاهد یکی از جنجالیترین لحظههای تاریخ فوتبال شد؛ اخراج زینالدین زیدان پس از ضربه سر به ماتراتزی.
جام جهانی ۲۰۱۰ در آفریقای جنوبی نیز اهمیت ویژهای داشت. ورزشگاه ساکر سیتی ژوهانسبورگ، نخستین فینال جام جهانی در قاره آفریقا را میزبانی کرد و اسپانیا با گل آندرس اینیستا قهرمان جهان شد. آن شب، صدای ووووزلاها در سراسر جهان شنیده میشد و فوتبال برای نخستین بار به قلب آفریقا رسیده بود.
لوسیل؛ پایان رؤیای مسی
در روسیه، ورزشگاه لوژنیکی مسکو میزبان فینال ۲۰۱۸ شد؛ مسابقهای پرگل که فرانسه را دوباره به قله فوتبال جهان رساند. اما شاید هیچ فینالی به اندازه دیدار ۲۰۲۲ قطر در ورزشگاه لوسیل، احساسات جهانی را درگیر نکرده باشد. فینالی نفسگیر میان آرژانتین و فرانسه که بسیاری آن را بهترین فینال تاریخ جام جهانی میدانند.
لیونل مسی در همان ورزشگاه رؤیای دیرینه خود را محقق کرد و جام جهانی را بالای سر برد. لوسیل نهتنها نماد فوتبال مدرن، بلکه نماینده ورود خاورمیانه به قلب فوتبال جهان شد.
نگاه به آینده
اکنون جهان در انتظار جام جهانی ۲۰۲۶ است؛ رقابتی که قرار است فینال آن در ورزشگاه متلایف آمریکا برگزار شود؛ ورزشگاهی مدرن با ظرفیت بیش از ۸۰ هزار نفر که میزبان بزرگترین فینال تاریخ جام جهانی خواهد بود.
ورزشگاههای فینال جام جهانی فقط سازههایی از بتن و فولاد نیستند؛ آنها حافظه زنده فوتبالاند.
هر سکو، هر نورافکن و هر صندلی، داستانی از شادی، اشک، شکست و افتخار در دل خود دارد. فوتبال بدون این ورزشگاهها، فقط یک بازی بود؛ اما همین استادیومها بودند که آن را به افسانهای جهانی تبدیل کردند.