نیاز به عبور از نتیجهگرایی لحظهای
با آینده فوتبال ملی معامله نکنید
محمدرضا رحیمپور
خبرنگار
تغییر نسل در تیم ملی، نه یک تصمیم مقطعی، بلکه سرمایهگذاری بلندمدتی است که بدون برنامه، فرصت و پذیرش هزینههای کوتاهمدت به نتیجه نمیرسد.
جوانگرایی در تیم ملی فوتبال ایران سالهاست به یکی از بحثهای تکراری فوتبال کشور تبدیل شده، موضوعی که تقریباً در هر مقطع حساس، دوباره مطرح میشود، اما در عمل کمتر به یک برنامه پایدار و قابل ارزیابی تبدیل شده است. مسأله اصلی اینجاست که فوتبال ایران همواره میان دو مطالبه گرفتار مانده است: از یک سو انتظار کسب نتیجه در کوتاهترین زمان ممکن و از سوی دیگر ضرورت ساختن تیمی که بتواند در سالهای آینده نیز رقابت کند.
این دو هدف الزاماً در تضاد با یکدیگر نیستند اما رسیدن همزمان به آنها نیازمند مدیریت درست است. تیم ملی نمیتواند برای همیشه به بازیکنانی متکی بماند که بخش مهمی از دوران حرفهای خود را پشت سر گذاشتهاند و در عین حال، نمیتواند صرفاً به دلیل جوان بودن یک بازیکن، مسئولیتهای سنگین ملی را به او واگذار کند. جوانگرایی واقعی، نه حذف ناگهانی نسل قبلی است و نه دعوت نمایشی از چند چهره کمسن و سال؛ بلکه فرآیندی تدریجی برای ساختن جانشینان آماده است.
تغییر نسل؛ تصمیمی که هر بار به تعویق میافتد
یکی از مشکلات فوتبال ایران این است که تغییر نسل معمولاً به زمانی موکول میشود که دیگر فرصت چندانی برای برنامهریزی باقی نمانده است. نزدیک بودن یک مسابقه حساس، مرحله انتخابی یا تورنمنت مهم، اغلب بهانهای برای حفظ ترکیب قبلی میشود. این تصمیم شاید در ظاهر کمریسکتر باشد، اما در بلندمدت هزینه بیشتری به تیم ملی تحمیل میکند.
واقعیت این است که هیچ مقطع کاملاً بدون ریسکی برای جوانگرایی وجود ندارد. تیم ملی همیشه زیر فشار نتیجه قرار دارد و همواره مسابقهای مهم در پیش است. اگر قرار باشد آغاز تغییر نسل به زمانی موکول شود که هیچ نگرانی و حساسیتی وجود نداشته باشد، احتمالاً چنین زمانی هرگز فرا نخواهد رسید.
تعویق این تصمیم فقط به معنای دیرتر دیدن چند بازیکن جوان در ترکیب تیم ملی نیست. بازیکنانی که میتوانند در آینده به مهرههای اصلی تبدیل شوند، با ادامه این روند فرصت تجربه بینالمللی را از دست میدهند. از سوی دیگر، کادر فنی نیز شناخت کافی از توانایی آنها در شرایط واقعی مسابقه به دست نمیآورد. در نهایت، زمانی که تغییر نسل اجتنابناپذیر شود، تیم ملی با مجموعهای از بازیکنانی روبهرو خواهد شد که شاید در لیگ عملکرد قابل قبولی داشته باشند، اما برای پذیرفتن مسئولیت در سطح ملی به اندازه کافی آماده نشدهاند.
میانگین سنی؛ زنگ خطری
برای آینده
در بررسی وضعیت تیم ملی، میانگین سنی یکی از شاخصهایی است که نمیتوان بهسادگی از کنار آن عبور کرد. ارقام منتشر شده پیش از جام جهانی در خصوص میانگین سنی تیم ملی و مقایسهاش با برخی تیمهای حاضر در رقابتهای بینالمللی، از جمله ۲۹.۸ سال برای ایران، ۲۵.۷ سال برای اکوادور و ۲۶.۷ سال برای اسپانیا، تفاوت قابلتوجهی را نشان میدهد.
البته میانگین سنی بهتنهایی معیار مناسبی برای قضاوت درباره کیفیت یا موفقیت یک تیم نیست؛ تجربه، توانایی فنی، شرایط بدنی، نقش تاکتیکی و کیفیت بازیکنان نیز در این ارزیابی اهمیت دارند. با این حال، چنین اختلافی زمانی نگرانکننده میشود که برای جایگزینی تدریجی بازیکنان باتجربه برنامه مشخصی وجود نداشته باشد.
مشکل اصلی، بالا بودن سن چند بازیکن نیست؛ مشکل زمانی آغاز میشود که چند مهره اصلی تقریباً در یک بازه زمانی از چرخه رقابت خارج شوند و جانشینان آنها هنوز تجربه کافی نداشته باشند. در چنین شرایطی، تیم ملی ناچار خواهد شد فرآیندی چند ساله را در مدت زمانی کوتاه پشت سر بگذارد؛ اتفاقی که میتواند به افت کیفیت و از دست رفتن ثبات تیم منجر شود.
آزمون واقعی جوانگرایی
با تعویق اجباری جام ملتها، اکنون و در بازه حدود ۱۳ تا ۱۴ ماهه پیش رو تا رقابتها، میتواند فرصت مناسبی برای ارزیابی نسل جدید باشد؛ البته به شرط آنکه این زمان صرفاً به برگزاری اردو و دعوت از بازیکنان جوان محدود نشود.
حضور در فهرست تیم ملی بهتنهایی به معنای جوانگرایی نیست. بازیکن جوان باید فرصت حضور در مسابقه را پیدا کند، در نقش مشخصی به میدان برود و در موقعیتهایی قرار بگیرد که بتوان تواناییهای واقعی او را سنجید. بازیکنی که فقط برای تکمیل فهرست به اردو دعوت میشود، در عمل فرصت چندانی برای اثبات توانایی خود نخواهد داشت.
برای استفاده درست از این فرصت، کادر فنی باید ابتدا وضعیت هر پست را بررسی کند. کدام بخشهای ترکیب در سالهای آینده با کمبود جانشین روبهرو میشوند؟ کدام بازیکنان جوان در لیگ عملکردی باثبات داشتهاند؟ چه ویژگیهایی برای حضور در هر پست مورد نیاز است؟ و چه بازیکنانی میتوانند در کوتاهمدت به ترکیب اصلی نزدیک شوند؟
پاسخ به این پرسشها باید مبنای انتخاب باشد. سن پایین بهتنهایی نباید امتیاز ویژهای برای حضور در تیم ملی محسوب شود؛ همانطور که سابقه و شهرت نیز نباید جایگاه هیچ بازیکنی را تضمین کند.
1
فرصت و استمرار
مرور گزینههای موجود در دروازه، خط دفاع، میانه میدان و خط حمله نشان میدهد که فوتبال ایران برای آغاز تغییر نسل با خلأ کامل استعداد روبهرو نیست. از محمد خلیفه و محمدرضا دیناروند در دروازه تا حزباوی، فلاح و براجعه در دفاع، از رزاقینیا و قلیزاده در میانه میدان تا طاهری، فارسی و سحرخیزان در خط حمله، مجموعهای از بازیکنان وجود دارند که میتوانند در سالهای آینده بخش مهمی از تیم ملی را تشکیل دهند. البته نباید فراموش کرد که استعداد بهتنهایی تضمینکننده موفقیت نیست.
2
جوانگرایی از باشگاهها آغاز میشود
نمیتوان تمام مسئولیت تغییر نسل را بر عهده تیم ملی گذاشت. بازیکنی که در باشگاه خود فرصت بازی پیدا نمیکند، نمیتواند تنها با چند روز حضور در اردو به مهرهای آماده برای رقابتهای بینالمللی تبدیل شود. کیفیت آکادمیها، سطح رقابتهای داخلی، اعتماد مربیان باشگاهی به بازیکنان جوان و استمرار حضور آنها در مسابقات، بخش مهمی از فرآیند پرورش نسل جدید را تشکیل میدهد. اگر بازیکن مستعد تنها در دقایق پایانی مسابقات به میدان برود یا فرصت حضور مستمر در ترکیب اصلی را نداشته باشد، مسیر پیشرفت او با مانع روبهرو خواهد شد. به همین دلیل، جوانگرایی باید فراتر از فهرست تیم ملی تعریف شود. شناسایی استعدادها، بررسی مستمر عملکرد، ارتباط میان کادرهای فنی باشگاهی و ملی و فراهم کردن فرصت بازی در سطح مناسب، اجزای ضروری این سیاست هستند. تیم ملی مقصد نهایی این مسیر است، نه نقطه آغاز آن.
3
نتیجهگرایی، مانع یا ابزار ارزیابی؟
هواداران حق دارند از تیم ملی انتظار پیروزی داشته باشند. نتیجه در فوتبال اهمیت دارد و نمیتوان آن را به بهانه جوانگرایی نادیده گرفت. با این حال، مشکل زمانی ایجاد میشود که یک نتیجه نامطلوب به معنای شکست کامل سیاست تغییر نسل تلقی شود.
اگر هر بار با یک باخت، کادر فنی از برنامه خود عقبنشینی کند و دوباره تمام فرصتها در اختیار ترکیب قبلی قرار بگیرد، هیچ پروژهای به سرانجام نمیرسد. از سوی دیگر، جوانگرایی نیز نباید به پوششی برای ضعف در انتخاب بازیکن، آمادهسازی ناکافی یا اشتباهات فنی تبدیل شود. برای ارزیابی درست این مسیر علاوه بر نتیجه مسابقات باید شاخصهای دیگری نیز مورد توجه قرار گیرد: تعداد دقایق بازی بازیکنان جوان، میزان پیشرفت فنی و تاکتیکی آنها، کیفیت عملکرد در برابر حریفان قدرتمند، افزایش عمق ترکیب و آماده شدن جانشینان در پستهای کلیدی. این شاخصها کمک میکنند تا مشخص شود تیم ملی واقعاً در مسیر ساختن آینده قرار گرفته یا صرفاً چند تغییر ظاهری در ترکیب خود ایجاد کرده است.
