بازخوانی حوادث جاده‌ای ورزشکاران و خلأ پاسخگویی در اعزام تیم‌ها
جان ورزشکاران قربانی صرفه‌جویی مصلحتی
واژگونی اتوبوس تیم بسکتبال آکادمی سحر در آبان ۱۴۰۵، اگرچه به‌تنهایی سانحه‌ای دلخراش است، اما اولین نمونه از اتفاقات تلخ رخ‌داده در ورزش ایران نیز محسوب نمی‌شود. مرور موارد مشابه در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که این اتفاق، حلقه‌ای از زنجیره‌ای طولانی از تصمیم‌ها و رویه‌های ساختاری است که در آنها، ایمنی و سلامت ورزشکاران، بویژه دختران نوجوان و جوان، بارها در برابر ملاحظات مالی، نبود برنامه‌ریزی جایگزین و خلأ نظارتی قربانی شده است. به واسطه اهمیت موضوع سلامت ورزشکاران، مربیان و عوامل اجرایی باشگاه‌ها در جریان سفرهای بین شهری بایستی دستورالعمل اجرایی و پروتکل‌های ایمنی روشنی تدوین شود تا تمامی باشگاه‌ها با به کارگیری و اجرای آن از بروز حوادث تلخ این چنینی جلوگیری کنند.در ادامه، نمونه‌های مستند این الگو و مؤلفه‌های مشترک آنها بررسی می‌شود.
محمدرضا رحیم‌پور
خبر‌نگار
خروج مینی‌بوس دانش‌آموزان فوتبالیست از جاده در ملایر (آذر ۱۴۰۴)
ورزشکاران درگیر: یک تیم فوتبال باشگاهی دانش‌آموزی که برای شرکت در مسابقات عازم همدان بود.
شرح رویداد: مینی‌بوس حامل این دانش‌آموزان از جاده خارج شد و سانحه آفرید. هشت مصدوم برای ادامه درمان به بیمارستان منتقل شدند و پنج نفر دیگر نیز در محل به‌صورت سرپایی تحت درمان قرار گرفتند.
مشابه مورد شهرستان دیر، ( که در ذیل اشاره شده) روابط عمومی آموزش‌وپرورش شهرستان ملایر نیز اعلام کرد که «هیچ‌گونه اعزامی از سوی آموزش‌وپرورش شهرستان ملایر انجام نشده و اعزام مربوط به یک تیم فوتبال باشگاهی بوده است.» تکرار این موضع‌گیری نشان می‌دهد که ابهام در تعیین متولی مسئول ایمنی سفرهای ورزشی دانش‌آموزی، یک مشکل ساختاری است، نه اتفاقی استثنایی.
سفر زمینی پرخطر شناگران رده‌های پایه به ازبکستان (شهریور ۱۳۹۶)
این مورد، اگرچه به وقوع سانحه منجر نشد، اما الگوی ذهنی تصمیم‌گیرندگان ورزشی را به‌خوبی آشکار می‌کند. در شرایطی که تنها چند روز از تصادف اتوبوس حامل دانش‌آموزان نخبه و جان‌باختن تعدادی از آنها گذشته بود، فدراسیون شنا برای اعزام تیم‌های رده‌های سنی به ازبکستان، مسیری را طراحی کرد که شامل پرواز به مشهد، سپس پرواز به تاجیکستان و در ادامه سفر زمینی با اتوبوس به ازبکستان بود. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که افکار عمومی همچنان تحت‌تأثیر تصادف اتوبوس دانش‌آموزان قرار داشت. پس از انتقادها، مسئولان فدراسیون «موضوع سفر زمینی تیم‌ها را منتفی اعلام کردند»، اما طرح چنین گزینه‌ای در وهله اول نشان می‌دهد که سفر زمینی طولانی و پرخطر برای ورزشکاران جوان، در محاسبات مدیریتی یک گزینه پیش‌فرض است، نه تصمیمی استثنایی و دور از تصور.
سفرهای اجباری زمینی تیم‌های ملی در شرایط خاص(۱۴۰5–۱۴۰4)
در پی شرایط خاص کشور در ماه‌های اخیر، تیم‌های ملی ایران در چند رشته ورزشی ناچار به انجام سفرهای زمینی طولانی و طاقت‌فرسا شدند. تیم ملی فوتبال برای برگزاری دیدارهای دوستانه، مسیر زمینی تهران- تبریز و سپس تبریز- وان ترکیه را پشت سر گذاشت. تیم ملی بسکتبال نیز پس از دیدار مقابل اردن، به‌دلیل لغو پروازها، «یکی از عجیب‌ترین و سخت‌ترین مسیرهای بازگشت در تاریخ ورزش ایران» را تجربه کرد. این موارد، اگرچه ناشی از شرایط اضطراری بیرونی بودند، اما نشان می‌دهند که سازوکارهای جایگزین و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای سفرهای ورزشی در ایران به‌صورت نظام‌مند وجود ندارند و در شرایط خاص، تنها گزینه باقی‌مانده، تحمیل سفرهای زمینی طولانی به ورزشکاران است.
چرا این حوادث تکرار می‌شوند؟
مرور این نمونه‌ها، چند الگوی تکرارشونده را آشکار می‌کند.
اولویت هزینه بر ایمنی
در ماجرای آکادمی سحر، لغو قطار، مسئولان را با این انتخاب روبه‌رو کرد که یا هزینه اقامت شبانه در هتل را بپردازند یا تیم را در نیمه‌شب با اتوبوس به تهران اعزام کنند. انتخاب گزینه دوم، آن هم در جاده‌های بارانی و با راننده‌ای که به گفته پدر یکی از مصدومان خواب‌آلود بوده است، نشان می‌دهد که صرفه‌جویی مالی بر سلامت ورزشکاران اولویت داشته است.
خلأ نظارتی و فرار از مسئولیت
در موارد دیر و ملایر، نهادهای آموزشی به‌سرعت اعلام کردند که «اعزام از سوی ما نبوده» و تنها وسیله نقلیه را در اختیار متقاضیان قرار داده‌اند. در ماجرای آکادمی سحر نیز پس از واژگونی اتوبوس، پرسش «چه کسی پاسخگوست؟» بی‌پاسخ روشن ماند. هیچ نهاد مشخصی خود را متولی نظارت بر استانداردهای سفرهای ورزشی نمی‌داند و در نتیجه، تصمیم‌های پرخطر بدون هیچ‌گونه بازدارندگی تکرار می‌شوند.
نقص فنی و رانندگی پرخطر به‌عنوان علل مستقیم
در دیر، نشانه‌هایی از نقص سیستم ترمز وجود داشت؛ در مورد واترپلو، سرعت غیرمجاز عامل واژگونی اعلام شد؛ و در ماجرای آکادمی سحر، سفر شبانه در شرایط بارانی با اتوبوسی انجام شد که پس از سانحه، رانندگان آن تلاش کردند با گل‌مالی روی لوگو، هویت شرکت مالک را پنهان کنند. این موارد نشان می‌دهد که کنترل کیفیت ناوگان حمل‌ونقل و بررسی صلاحیت رانندگان در سفرهای ورزشی، به‌صورت نظام‌مند با ضعف روبه‌روست.
پیامدهای نامتناسب با مسئولیت
در شرایطی که در واژگونی اتوبوس تیم واترپلوی دختران دو مسافر جان باختند و چند ورزشکار دچار شکستگی شدند و در ماجرای آکادمی سحر، یک بازیکن ۱۵ ساله با قطع شریان‌های پا و خطر قطع عضو روبه‌رو است، هیچ گزارش مستندی از محکومیت حقوقی یا انتظامی پایدار برای تصمیم‌گیرندگان این سفرها در دسترس نیست. هزینه‌های درمان، از جمله ۵۰۰ میلیون تومان پرداختی خانواده یکی از مصدومان آکادمی سحر برای جراحی صورت، بر دوش خانواده‌ها و نهادهای حمایتی قرار می‌گیرد، نه مقصران احتمالی.
آنچه از کنار هم قرار گرفتن این موارد به دست می‌آید، ضرورت تغییر نگاه به ایمنی سفرهای ورزشی است؛ موضوعی که نباید به تصمیم‌های مقطعی یا واکنش‌های پس از وقوع سوانح محدود بماند. حفاظت از جان ورزشکاران، بویژه نوجوانانی که برای حضور در رقابت‌ها راهی سفر می‌شوند، باید بخشی جدایی‌ناپذیر از مسئولیت نهادهای ورزشی باشد. این مسئولیت با تعیین ضوابط روشن برای حمل‌ونقل، نظارت بر اجرای آنها و مشخص شدن پاسخگوی هرگونه تخطی معنا پیدا می‌کند. واژگونی اتوبوس آکادمی سحر بار دیگر نشان داد که هزینه نادیده گرفتن این الزامات را نه تصمیم‌گیرندگان، بلکه ورزشکاران و خانواده‌هایشان می‌پردازند. اکنون اهمیت این اتفاق در آن است که سرنوشت آن به انتشار چند خبر، ابراز تأسف و پیگیری‌های کوتاه‌مدت محدود نشود و به نقطه آغازی برای اصلاح رویه‌هایی تبدیل شود که امنیت ورزشکاران را در حاشیه قرار داده‌اند.
واژگونی مینی‌بوس دختران فوتسالیست دیر (تیر ۱۴۰۵)
ورزشکاران درگیر: اعضای یک باشگاه فوتسال دخترانه در شهرستان دیر استان بوشهر، شامل دانش‌آموزان مدرسه فوتبال.
شرح سانحه: مینی‌بوس حامل این دختران در مسیر اعزام به شهرستان جم برای برگزاری یک مسابقه دوستانه واژگون شد. در این اتفاق، ۲۵ نفر مصدوم شدند که سه نفر از آنها در بیمارستان بستری شدند و ۲۲ نفر به‌صورت سرپایی تحت درمان قرار گرفتند.
علت اعلام‌شده و ابهام در مسئولیت: پلیس راه استان بوشهر، تخطی از سرعت مطمئنه را علت اولیه واژگونی اعلام کرد، اما منبع دیگری از نقص فنی در سیستم ترمز به‌عنوان عامل آن خبر داد. ابهام مهم‌تر، به مسأله مسئولیت‌پذیری نهادی بازمی‌گردد. رئیس آموزش‌وپرورش شهرستان دیر تصریح کرد که «این برنامه ارتباطی با آموزش‌وپرورش نداشته و این نهاد تنها در پاسخ به درخواست ارائه‌شده، وسیله ایاب‌وذهاب را در اختیار متقاضیان قرار داده است و مسئولیت برگزاری برنامه ورزشی را برعهده ندارد.» این اظهارات، الگویی از فرار از پاسخگویی را نشان می‌دهد که در آن، هیچ نهادی خود را متولی نظارت بر ایمنی سفر نمی‌داند.
واژگونی اتوبوس تیم واترپلوی دختران آذربایجان غربی (بهمن ۱۴۰۳)
ورزشکاران درگیر: تیم واترپلوی دختران استان آذربایجان غربی در رده سنی زیر ۲۰ سال که برای حضور در مرحله نهایی لیگ کشور عازم اصفهان بودند.
شرح سانحه: اتوبوس حامل این تیم در محور ارومیه - اصفهان، در محدوده دلیجان، دچار سانحه و واژگون شد. از میان ۱۴ عضو تیم حاضر در اتوبوس، دو دختر دچار شکستگی پا شدند و تحت عمل جراحی قرار گرفتند؛ یک نفر از ناحیه مهره‌های گردن آسیب دید و یک نفر دیگر نیز از ناحیه سر مصدوم شد. شدت این واژگونی به‌حدی بود که دو نفر از مسافران مرد غیرورزشی که پشت سر راننده نشسته بودند، جان خود را از دست دادند.
علت اعلام‌شده: تخطی راننده از سرعت مطمئنه به‌عنوان علت سانحه اعلام شد. این مورد نشان می‌دهد که حتی در سفرهای بین‌شهری تیم‌های رده‌های پایه که با اتوبوس‌های عمومی یا اجاره‌ای انجام می‌شوند، استانداردهای ایمنی جاده‌ای به‌طور جدی رعایت نمی‌شود و ورزشکاران جوان در معرض مستقیم خطرات جانی قرار می‌گیرند.