روایتی از ظهور، قدرت و بحران فوتبال اسپانیا
تولد یک ابرقدرت
فرخ حسابی/ فوتبال اسپانیا داستانی فراتر از یک ورزش است، روایتی از هویت، سیاست، فرهنگ و شور اجتماعی مردمی که از زمینهای خاکی بندرهای باسک به قله فوتبال جهان رسیدند. کشوری که امروز با باشگاههایی چون رئال مادرید، بارسلونا و اتلتیک بیلبائو شناخته میشود، در اواخر قرن نوزدهم هنوز در حال کشف فوتبالی بود که توسط کارگران و مهندسان انگلیسی وارد این سرزمین شد. حالا اما فوتبال اسپانیا نهتنها بخشی از زندگی روزمره مردم این کشور، بلکه یکی از مهمترین برندهای ورزشی جهان محسوب میشود؛ فوتبالی که در کنار افتخارها و جامها، در سالهای اخیر با بحرانهایی چون نژادپرستی، تبعیض و تنشهای اجتماعی نیز روبهرو شده است.
آغاز فوتبال از بندرهای باسک
ورود فوتبال به اسپانیا از منطقه باسک آغاز شد؛ جایی که کارگران انگلیسی شاغل در صنایع کشتیسازی و معدن، نخستین مسابقههای فوتبال را برگزار کردند. در چهارم آوریل ۱۸۹۰ نخستین بازی شناختهشده فوتبال در بیلبائو میان مهندسان بخش ماشینآلات و کارگران کشتیسازی انجام شد. همان مسابقه ساده، نقطه شروع مسیری بود که بعدها فوتبال اسپانیا را به یکی از قدرتهای بزرگ جهان تبدیل کرد.
زمین «لامیاکو» خیلی زود به مرکز تجمع علاقهمندان فوتبال بدل شد و مردم محلی هر هفته برای تماشای مسابقههای کارگران انگلیسی گرد هم میآمدند. این اشتیاق باعث شد جوانان باسکی نیز وارد فوتبال شوند و سرانجام در سال ۱۸۹۸ گروهی از دانشآموزان به رهبری خوان آستورکیا باشگاه اتلتیک را تأسیس کردند؛ باشگاهی که بعدها با نام اتلتیک بیلبائو به یکی از ریشهدارترین تیمهای اسپانیا تبدیل شد.
نفوذ انگلیسیها در فوتبال اولیه اسپانیا بهقدری زیاد بود که بسیاری از باشگاهها نامهایی انگلیسی داشتند؛ از «فوتبال کلاب» گرفته تا «اتلتیک کلاب». همین تأثیر فرهنگی، شکل اولیه فوتبال اسپانیا را ساخت.
بارسلونا و انفجار فوتبال در کاتالونیا
تقریباً همزمان با باسک، منطقه کاتالونیا نیز به یکی از قطبهای فوتبال تبدیل شد. بارسلونا در آن دوران مهمترین مرکز صنعتی اسپانیا بود و حضور گسترده مهاجران بریتانیایی، زمینه گسترش فوتبال را فراهم کرد. نخستین مسابقه رسمی شناختهشده در این شهر در سال ۱۸۹۲ برگزار شد و کمی بعد فوتبال میان دانشجویان و طبقه متوسط شهری محبوبیت فراوانی پیدا کرد.
در سال ۱۸۹۹هانس گامپر، بازرگان سوئیسی، باشگاه بارسلونا را پایهگذاری کرد؛ باشگاهی که بعدها به نماد هویت کاتالانها تبدیل شد. در همان سالها تیمهایی مانند اسپانیول، اینترناسیونال و هیسپانیا نیز شکل گرفتند و نخستین تورنمنتهای فوتبال در اسپانیا برگزار شد. جام «کوپا ماکایا» که در سال ۱۹۰۱ برگزار شد، نخستین رقابت رسمی فوتبال در خاک اسپانیا محسوب میشود. این مسابقات آغاز شکلگیری ساختار حرفهای فوتبال در این کشور بود و زمینه را برای تولد لیگها و فدراسیونهای رسمی فراهم کرد.
ظهور پایتخت فوتبال اسپانیا
فوتبال خیلی زود به مادرید رسید و دانشجویان و روشنفکران این شهر نقش مهمی در گسترش آن داشتند. نخستین باشگاه رسمی مادرید با نام «فوتبال کلاب اسکای» در سال ۱۸۹۷ تأسیس شد، اما اختلافهای داخلی باعث شکلگیری تیمهای جدید شد. در مارس ۱۹۰۲ برادران پادروس باشگاهی را تأسیس کردند که بعدها به رئال مادرید تبدیل شد؛ تیمی که نهفقط پرافتخارترین باشگاه اسپانیا، بلکه یکی از موفقترین تیمهای تاریخ فوتبال جهان شد. همان سال مسابقات «کوپا دلا کوروناسیون» برگزار شد که بعدها به جام حذفی اسپانیا یا «کوپا دلری» تبدیل شد.
شکلگیری لیگ و حرفهای شدن فوتبال
در دهههای ابتدایی قرن بیستم فوتبال اسپانیا رشد سریعی داشت. فدراسیون فوتبال اسپانیا در سال ۱۹۱۳ شکل گرفت و راه برای حضور رسمی این کشور در فیفا هموار شد. در همین دوران اتلتیک بیلبائو قدرت اول فوتبال اسپانیا بود و ستارههایی مانند پیچیکی به نخستین اسطورههای فوتبال این کشور تبدیل شدند.
تیم ملی اسپانیا نیز در سال ۱۹۲۰ و در بازیهای المپیک آنتورپ متولد شد و با کسب مدال نقره توجه مردم را به فوتبال جلب کرد. محبوبیت ناگهانی فوتبال باعث افزایش شدید تماشاگران، رشد رسانههای ورزشی و حرکت باشگاهها به سمت حرفهای شدن شد. سرانجام در سال ۱۹۲۸ لیگ فوتبال اسپانیا رسماً شکل گرفت و نخستین فصل لالیگا در سال ۱۹۲۹ آغاز شد. این اتفاق نقطه عطفی در تاریخ فوتبال اسپانیا بود و ساختار حرفهای فوتبال این کشور را تثبیت کرد.
جنگ داخلی و فوتبال تحت حکومت فرانکو
جنگ داخلی اسپانیا بین سالهای ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹ ضربه بزرگی به فوتبال این کشور زد. مسابقات لیگ متوقف شد و بسیاری از باشگاهها با بحران مالی و انسانی روبهرو شدند. با پایان جنگ، حکومت فرانسیسکو فرانکو فوتبال را به ابزاری سیاسی تبدیل کرد. در دوره فرانکو استفاده از نامهای غیراسپانیایی ممنوع شد و بسیاری از باشگاهها مجبور به تغییر نام شدند. هویتهای منطقهای، بهویژه در کاتالونیا و باسک، تحت فشار قرار گرفت و حتی نمادهای کاتالان از لوگوی بارسلونا حذف شد. با این حال، موفقیتهای رئال مادرید در اروپا طی دهه ۱۹۵۰ باعث شد فوتبال اسپانیا دوباره در جهان مطرح شود. حکومت فرانکو از موفقیتهای رئال بهعنوان ابزاری تبلیغاتی برای نمایش قدرت اسپانیا استفاده میکرد.
لاروخا؛ از ناکامی تا سلطه جهانی
تیم ملی اسپانیا سالها با وجود قدرت باشگاهی، در عرصه ملی ناکام بود. اسپانیا معمولاً در تورنمنتهای بزرگ بهعنوان مدعی حاضر میشد اما در لحظات حساس شکست میخورد. این روند تا اواخر دهه ۲۰۰۰ ادامه داشت. سرانجام نسل طلایی فوتبال اسپانیا با ستارههایی مانند ایکر کاسیاس، ژاوی، آندرس اینیستا، کارلس پویول و داوید ویا تاریخ را تغییر داد. اسپانیا با سبک مالکانه و مشهور «تیکیتاکا» قهرمان یورو ۲۰۰۸ شد، سپس جام جهانی ۲۰۱۰ را فتح کرد و در یورو ۲۰۱۲ نیز دوباره قهرمان اروپا شد. این دوران طلایی، فوتبال اسپانیا را به الگوی فنی جهان تبدیل کرد. تیم ملی اسپانیا در فاصله سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۳ چندین بار عنوان بهترین تیم سال جهان را به دست آورد و سبک بازیاش تحسین جهانیان را برانگیخت.
انفجار یک قدرت تازه
فوتبال زنان اسپانیا در سالهای اخیر رشد خیرهکنندهای داشته است. اگرچه نخستین رقابتهای زنان در دهه ۱۹۷۰ شکل گرفت، اما این فوتبال تا سال ۱۹۸۰ به رسمیت شناخته نشد.
در سالهای اخیر استقبال تماشاگران از فوتبال زنان رکوردهای تاریخی ثبت کرده است. دیدار بارسلونا و وولفسبورگ در ورزشگاه نوکمپ با حضور بیش از ۹۱ هزار تماشاگر، یکی از بزرگترین جمعیتهای تاریخ فوتبال زنان را به ثبت رساند.
تیم ملی زنان اسپانیا نیز با قهرمانی در جام جهانی ۲۰۲۳ به اوج رسید و نسل جدیدی از ستارهها را معرفی کرد. موفقیت تیمهای پایه زنان اسپانیا نیز نشان میدهد این کشور در حال تبدیل شدن به قدرت اول فوتبال زنان جهان است.
بحران نژادپرستی
در کنار افتخارهای بزرگ، فوتبال اسپانیا در سالهای اخیر با بحرانهای جدی اجتماعی روبهرو شده است. توهینهای نژادپرستانه علیه وینیسیوس جونیور، ستاره برزیلی رئال مادرید، واکنشهای گسترده جهانی را به دنبال داشت و تصویر فوتبال اسپانیا را خدشهدار کرد. پس از آن، ماجرای بوسه اجباری لوئیس روبیالس بر جنی ارموسو در جشن قهرمانی جام جهانی زنان، بحران دیگری را ایجاد کرد و بحث تبعیض جنسیتی در فوتبال اسپانیا را به صدر اخبار برد. جدیدترین جنجال نیز به شعارهای ضداسلامی برخی هواداران اسپانیا در دیدار دوستانه مقابل مصر مربوط میشود؛ اتفاقی که حتی واکنش لامین یامال، ستاره جوان و مسلمان تیم ملی اسپانیا، را در پی داشت. او این رفتارها را «جاهلانه و نژادپرستانه» توصیف کرد. اکنون اسپانیا که یکی از میزبانان جام جهانی ۲۰۳۰ خواهد بود، تلاش میکند چهرهای متفاوت از فوتبال خود به جهان نشان دهد؛ فوتبالی که میان شکوه تاریخی، موفقیتهای بزرگ و بحرانهای فرهنگی، همچنان یکی از تأثیرگذارترین قدرتهای ورزش جهان باقی مانده است.
این جام، تورنمنت یامال است
یامال که در میانه جام جهانی ۲۰۲۶ شمع کیک تولد ۱۹ سالگی خود را فوت میکند، خیلی زودتر از آنچه تصور میشد خود را تبدیل به یک فوقستاره جهانی کرده و درخشش در این جام میتواند پس از کسب جایزه کوپا در سالهای اخیر، توپ طلا را هم برای او به ارمغان بیاورد. این اعجوبه جوان اما پرحاشیه لاماسیا، در سپتامبر ۲۰۲۳ با گلزنی در اولین بازی ملی خود برای اسپانیا با ۱۶ سال و ۵۷ روز سن، با اختلاف عنوان جوانترین گلزن تاریخ تیم ملی اسپانیا را تصاحب کرد و بعد با درخشش خود در یورو ۲۰۲۴، عنوان بهترین بازیکن جوان جام را تصاحب کرد تا خیلی زود، تبدیل به یکی از ستارگان اصلی فوتبال جهان شود. یامال اخیراً با توجه به مصدومیت خود و درگیری بارسلونا با فدراسیون فوتبال اسپانیا در خصوص محافظت از او، درگیر حواشی شده و چهار بازی آخر اسپانیا در مقدماتی جام جهانی را از دست داد اما با وجود این مصدومیتها، برای جام جهانی ۲۰۲۶ آماده خواهد بود تا بار دیگر، در بزرگترین صحنه فوتبال جهان خودنمایی کند.
مردی که فوتبال اسپانیا را ساخت
لوئیس دلافوئنته خود پس از اینکه در دسامبر ۲۰۲۲ به عنوان سرمربی اسپانیا انتخاب شد متعجب شده بود اما روی نیمکت لاروخا، کار فوقالعادهای انجام داده است. قهرمانی لیگ ملتهای ۲۰۲۳، قهرمانی یورو ۲۰۲۴ و نایبقهرمانی لیگ ملتهای ۲۰۲۵. دلافوئنته که در دوران بازی خود به عنوان مدافع چپ با اتلتیک بیلبائو قهرمان لالیگا شده بود، سالها در ردههای پایه فوتبال اسپانیا فعالیت کرد و با پرورش بازیکنانی چون رودری، مرینو، اویارزابال و بخش بزرگی از بازیکنان کنونی لالیگا، هم در یورو زیر ۱۹ سال به قهرمانی رسید و هم جام ملتهای زیر ۲۱ سال اروپا را فتح کرد. کسب مدال نقره المپیک توکیو، آخرین عملکرد درخشان برای دلافوئنته بود تا فدراسیون فوتبال اسپانیا، او را به عنوان جانشین انریکه پس از ناکامی بزرگ در قطر انتخاب کند.
Group H
هفدهمین حضور در جام جهانی
سرمربی: لوئیس دلافوئنته(اسپانیا)
کاپیتان: آلوارو موراتا
بهترین عملکرد: قهرمانی(۲۰۱۰)
رتبه در ردهبندی فیفا: ۲
ستارگان: لامین یامال(بارسلونا)، رودری(منچسترسیتی)
و پدری(بارسلونا)
برنامه بازیها:
دوشنبه ۲۵ خرداد: اسپانیا - کیپورد ۱۹:۳۰
یکشنبه ۳۱ خرداد: اسپانیا - عربستان ۱۹:۳۰
شنبه ۶ تیر: اروگوئه - اسپانیا ۳:۳۰