رقص سامبا در مستطیل سبز
چرا برزیل قلب تپنده فوتبال جهان است؟
فرخ حسابی/ فوتبال در برزیل فراتر از یک ورزش، یک دین، یک زبان مشترک و بخشی جداییناپذیر از هویت ملی است. برای مردم این سرزمین، توپ فوتبال حکم قلمی را دارد که با آن داستانهای حماسی خود را بر پهنه چمن مینویسند. برزیل تنها کشوری است که در تمامی دورههای جام جهانی حضور داشته و با پنج عنوان قهرمانی، بر تارک فوتبال جهان میدرخشد. اما چه چیزی «سلسائو» (لقب تیم ملی برزیل) را از دیگران متمایز میکند؟ در این مطلب، به بررسی تاریخچه پرفراز و نشیب و نکات شگفتانگیز این تیم میپردازیم.
از فقر تا پادشاهی؛ ظهور یک قدرت جهانی
تاریخ فوتبال برزیل را میتوان به پیش و پس از سال ۱۹۵۸ تقسیم کرد. تا پیش از آن، برزیل تیمی بااستعداد اما «بازنده» تلقی میشد؛ بهویژه پس از فاجعه «ماراکانازو» در سال ۱۹۵۰ که در خانه بازی را به اروگوئه واگذار کردند و کل کشور در شوکی عظیم فرو رفت. اما ظهور نوجوانی ۱۷ ساله به نام «پله» در جام جهانی ۱۹۵۸ سوئد، همهچیز را تغییر داد.
برزیل در آن سال با ارائه بازیهای هجومی و تکنیکی، اولین جام جهانی خود را فتح کرد و به اولین تیم غیراروپایی تبدیل شد که در خاک اروپا قهرمان میشود. این آغاز دوران طلایی بود که با قهرمانی در سالهای ۱۹۶۲ و ۱۹۷۰ ادامه یافت. تیم سال ۱۹۷۰ برزیل، با حضور ستارگانی چون پله، ریولینو و جرزینیو، هنوز هم از سوی بسیاری از کارشناسان به عنوان «بهترین تیم تاریخ فوتبال» شناخته میشود؛ تیمی که فوتبال را به یک اثر هنری بدل کرد.
ژوگو بونیتو؛ فلسفه «بازی زیبا»
اصطلاح «ژوگو بونیتو» (Joga Bonito) یا همان «بازی زیبا»، نخستین بار توسط پله برای توصیف سبک بازی برزیل به کار رفت. این فلسفه بر پایه خلاقیت فردی، بدیههپردازی در زمین و لذت بردن از بازی بنا شده است. برزیلیها معتقدند بردن به هر قیمتی ارزش ندارد؛ پیروزی باید با رقص، لبخند و حرکات نمایشی همراه باشد.
این سبک از زمینهای خاکی و فوتبال خیابانی (فوتسال) نشأت میگیرد. جایی که بازیکنان یاد میگیرند در فضاهای کوچک، با دریبلهای ریز و کنترل توپ خیرهکننده، حریف را از پیش رو بردارند. ستارگانی نظیر گارینشا، رونالدینیو و نیمار، تجسم زنده این فلسفه هستند که با حرکات خود، تماشاگران را به وجد میآورند.
یورش به قلههای جهان؛ مرور پنج ستاره طلایی
هر ستاره روی پیراهن برزیل، داستانی از یک حماسه است:
۱. ۱۹۵۸ سوئد: معرفی پله به جهان و طلسمشکنی در اروپا.
۲. ۱۹۶۲ شیلی: قهرمانی مقتدرانه حتی با وجود مصدومیت پله، جایی که گارینشا با نمایشهای جادوییاش جهان را مبهوت کرد.
۳. ۱۹۷۰ مکزیک: تثبیت پادشاهی فوتبال با سومین قهرمانی و تصاحب همیشگی جام ژول ریمه.
۴. ۱۹۹۴ امریکا: بازگشت به اوج پس از ۲۴ سال دوری از جام، با درخشش زوج روماریو و ببتو و پیروزی در ضربات پنالتی مقابل ایتالیا.
۵. ۲۰۰۲ کره و ژاپن: نمایش خیرهکننده «سه R» (رونالدو، ریوالدو و رونالدینیو) که منجر به کسب پنجمین جام با رکورد صددرصد پیروزی در تمامی مسابقات شد.
حقایق جذاب و نکاتی که شاید نمیدانستید
تیم ملی برزیل سرشار از داستانهای حاشیهای و رکوردهای عجیب است که خواندن آنها خالی از لطف نیست:
تغییر رنگ پیراهن، از ترس نحسی: برزیل تا سال ۱۹۵۰ پیراهن سفید با یقه آبی میپوشید. پس از شکست تلخ مقابل اروگوئه در فینال، این لباس «نفرینشده» تلقی شد. یک مسابقه ملی برای طراحی لباس جدید برگزار شد و طرح زرد با حاشیه سبز (برگرفته از پرچم کشور) برنده شد تا از آن زمان به بعد، برزیل به «قناریها» معروف شود.
کشور صادرات بازیکن: برزیل بزرگترین صادرکننده فوتبالیست در جهان است. در هر کجای دنیا، از لیگهای متمول اروپایی تا لیگهای شرق آسیا و خلیج فارس، محال است تیمی را پیدا کنید که یک برزیلی در ترکیب خود نداشته باشد.
رکوردی که شکسته نمیشود: برزیل تنها تیمی است که در تمامی ۲۲ دوره جام جهانی حضور داشته است. آلمان با دو غیبت در رده بعدی است. این ثبات نشاندهنده چشمه جوشان استعداد در این سرزمین است.
پله و سه جام جهانی: ادسون آرانتس دو ناسیمنتو (پله)، تنها بازیکن تاریخ فوتبال است که سه بار بر سکوی قهرمانی جام جهانی ایستاده است؛ رکوردی که بعید به نظر میرسد به این زودیها جابهجا شود.
جنگ به احترام فوتبال متوقف شد: در سال ۱۹۶۹، زمانی که پله و تیم باشگاهیاش (سانتوس) برای انجام یک بازی دوستانه به نیجریه رفتند، دو طرف درگیر در جنگ داخلی این کشور، ۴۸ ساعت آتشبس اعلام کردند تا بتوانند بازی پادشاه فوتبال را تماشا کنند.
عصر جدید و چالش بازگشت به شکوه
اگرچه برزیل از سال ۲۰۰۲ به بعد در حسرت کسب جام جهانی مانده و شکستهای تلخی نظیر باخت ۷-۱ مقابل آلمان در سال ۲۰۱۴ را تجربه کرده است، اما هرگز از قامت یک مدعی خارج نشده است. نسل جدید فوتبال برزیل با رهبری بازیکنانی نظیر وینیسیوس جونیور و رودریگو، تلاش میکند تا دوباره آن فوتبال تهاجمی و چشمنواز را با استانداردهای مدرن ترکیب کند.
برای دنیای فوتبال، یک برزیل قدرتمند به معنای زیبایی بیشتر مسابقات است. وقتی زردپوشان در زمین میرقصند، گویی روح فوتبال در کالبد مسابقات دمیده میشود. برزیل فقط یک تیم ملی نیست؛ برزیل «خود فوتبال» است. میراثی که از کوچههای فقیرنشین «فاولا» آغاز میشود و در بزرگترین استادیومهای جهان به کمال میرسد، پیامی روشن دارد: فوتبال یعنی شادی، و هیچکس به اندازه برزیلیها راه شاد کردن دنیا با یک توپ چرمی را بلد نیست.