آیین‌نامه کانون‌های هواداری؛ مقرراتی برای ساماندهی سکوها که هنوز فاصله معناداری با اجرا دارد
قانون در متن، حاشیه در سکو
محمدرضا رحیم پور
خبر‌نگار
از وعده تشکیل کانون‌های هواداری و تهدید به برگزاری مسابقات بدون تماشاگر تا تهیه فهرست لیدرها و برخوردهای انضباطی؛ چرا آیین‌نامه هواداری در فوتبال ایران بیشتر پس از وقوع حادثه به جریان می‌افتد تا پیش از آن؟
سال‌هاست تشکیل کانون‌های هواداری باشگاه‌های فوتبال در دستور کار مسئولان قرار دارد. آیین‌نامه تدوین و ابلاغ شده، از محرومیت باشگاه‌های متخلف از حضور تماشاگران سخن گفته‌اند و قرار است فهرست لیدرها پیش از هر مسابقه در اختیار ناظران قرار بگیرد. هر بار که اتفاقی در سکوها خبرساز می‌شود، مقرراتی که از مدت‌ها قبل وجود داشته‌اند، دوباره مورد توجه قرار می‌گیرند و مسئولان از ضرورت اجرای آنها سخن می‌گویند.
پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آیین‌نامه کانون‌های هواداری قرار است ابزاری برای پیشگیری از حوادث و ارتقای فرهنگ هواداری باشد یا صرفاً پس از هر درگیری، راهکاری برای برخورد با متخلفان فراهم کند؟ فاصله میان آنچه در اسناد رسمی نوشته شده و آنچه در ورزشگاه‌ها اتفاق می‌افتد، نشان می‌دهد که مشکل فوتبال ایران صرفاً کمبود مقررات نیست؛ مسأله اصلی، استمرار در اجرا و نظارت بر عملکرد نهادهای مسئول است.
«اسرع وقت»؛ وعده‌ای که هنوز
گزارش عملکرد ندارد
آیین‌نامه «نحوه تشکیل و فعالیت کانون هواداران باشگاه‌های لیگ برتر» به باشگاه‌ها ابلاغ شده و مدیرکل امور فرهنگی وزارت ورزش، آن را زمینه‌ساز افزایش مسئولیت‌پذیری هواداران و پاسخگویی مدیران باشگاه‌ها دانسته است. پیش از آن نیز ستاد ساماندهی و تکریم هواداران، دستورالعمل تشکیل کانون‌ها را تصویب کرده و از باشگاه‌ها خواسته بود در اسرع وقت برای ایجاد این تشکیلات اقدام کنند.
رئیس سازمان لیگ نیز از ضمانت‌های اجرایی مشخصی مانند برگزاری مسابقات بدون تماشاگر و ارتباط داشتن مجوز حرفه‌ای باشگاه‌ها با تشکیل کانون هواداری سخن گفته بود. در ظاهر، نقشه راه روشن است: باشگاه‌ها کانون تشکیل می‌دهند، هواداران ساماندهی می‌شوند و مسئولیت رفتار سکوها نیز چهارچوب مشخص‌تری پیدا می‌کند.
اما فاصله میان این تصویر اداری و واقعیت ورزشگاه‌ها همچنان قابل توجه است. تاکنون فهرست عمومی و شفافی از باشگاه‌های دارای کانون هواداری ثبت‌شده و میزان فعالیت آنها منتشر نشده است؛ دست‌کم در گزارش‌ها و اطلاعیه‌های در دسترس، اطلاعات منظم و قابل ارزیابی در این زمینه دیده نمی‌شود. حتی اگر تمامی باشگاه‌ها به تشکیل کانون اقدام کرده باشند، مشخص نیست چه تعداد از این مجموعه‌ها فعالیت مستمر دارند و تا چه اندازه در مدیریت رفتار هواداران نقش‌آفرین هستند.
بررسی‌های پیشین نیز از وجود کانون‌هایی حکایت داشته که در برخی موارد یا اساساً فعالیت مشخصی نداشته‌اند یا به‌جای ایفای نقش فرهنگی و سازمانی، به محلی برای تجمع و حمایت از افراد خاص تبدیل شده‌اند. چنین وضعیتی نشان می‌دهد که ثبت یک تشکیلات روی کاغذ، لزوماً به معنای شکل‌گیری نهادی مؤثر در سکوها نیست.
البته تمام مسئولیت را نمی‌توان متوجه باشگاه‌ها دانست. بسیاری از باشگاه‌های ایرانی بر ورزشگاه، بلیت‌فروشی و تبلیغات تسلط کامل ندارند؛ ابزارهایی که برای برقراری ارتباط مستمر با هواداران و مدیریت رفتار تماشاگران اهمیت اساسی دارند. باشگاهی که نه ورزشگاه اختصاصی دارد، نه سامانه مستقل بلیت‌فروشی و نه اختیار کافی برای شناسایی و محرومیت هواداران خاطی، طبیعتاً در اجرای برخی تکالیف با محدودیت روبه‌رو خواهد شد. بنابراین، تعیین مسئولیت باید متناسب با اختیارات، امکانات و میزان نفوذ هر باشگاه باشد.
تهدید بدون ضمانت
یا ضمانت بدون گزارش
یکی از جدی‌ترین وعده‌های مسئولان، محرومیت باشگاه‌هایی بود که برای تشکیل کانون هواداری اقدام نکنند. برگزاری مسابقات بدون تماشاگر و ارتباط این الزام با صدور مجوز حرفه‌ای، قرار بود ضمانتی برای جدی گرفتن دستورالعمل باشد.
در گزارش‌های عمومی، نمونه روشنی از محرومیت باشگاهی صرفاً به دلیل نداشتن کانون هواداری ارائه نشده است. اگر تمامی باشگاه‌ها این تشکیلات را ایجاد کرده‌اند، انتشار فهرست آنها و ارائه گزارش عملکرد می‌تواند ابهامات موجود را برطرف کند. در غیر این صورت، ضروری است مسئولان توضیح دهند چرا ضمانت‌های اجرایی اعلام‌شده به مرحله عمل نرسیده‌اند.
در فصل گذشته، ۵۹ مسابقه از مجموع ۱۷۵ بازی لیگ برتر به دلیل شرایط جنگی بدون تماشاگر برگزار شد. این آمار نشان می‌دهد خالی ماندن سکوها در فوتبال ایران پدیده‌ای کم‌سابقه نیست؛ اما محرومیت ناشی از شرایط بیرونی کشور را نمی‌توان با محرومیت انضباطی به دلیل اجرا نشدن آیین‌نامه یکسان دانست. چنین تفکیکی برای ارزیابی عملکرد مسئولان ضروری است.
موضوع مجوز حرفه‌ای نیز ابهام مشابهی دارد. در اطلاعیه‌های مربوط به چرخه جدید صدور مجوز، مواردی مانند صورت‌های مالی، کارگاه‌های حقوقی، حفاظت از کودکان و ارزیابی ورزشگاه‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند اما در اطلاعیه‌های بررسی‌شده، نشانه روشنی از نحوه اجرای شرط تشکیل کانون هواداری دیده نمی‌شود.
اگر این الزام قرار است بخشی از الزامات مجوز حرفه‌ای باشد، باید جایگاه آن در دستورالعمل‌ها، معیارهای ارزیابی و گزارش‌های نظارتی مشخص شود. مقرراتی که ضمانت اجرای آن صرفاً در سخنان مسئولان و جلسات رسمی مطرح می‌شود، اما اثر روشنی در فرایندهای اجرایی ندارد، نمی‌تواند به‌تنهایی رفتار سکوها را تغییر دهد.
ساماندهی هواداران با صدور بخشنامه و تهیه فهرست لیدرها به نتیجه نمی‌رسد. کانون هواداری زمانی معنا پیدا می‌کند که فعالیت آن مستمر، قابل ارزیابی و مستقل از مناسبات مقطعی باشد. فوتبال ایران بیش از تدوین مقررات تازه، به اجرای دقیق مقررات موجود، شفافیت در عملکرد باشگاه‌ها و پاسخگویی نهادهای ناظر نیاز دارد. تا زمانی که برخوردها عمدتاً پس از وقوع حوادث آغاز شوند، نمی‌توان انتظار داشت آیین‌نامه‌ای که قرار بود فرهنگ هواداری را ارتقا دهد، از جایگاه یک سند اداری فراتر برود.