به‌جای محدودیت، نظارت کنید
سهراب دل‌انگیزان
کارشناس علوم اقتصادی
فوتبالیست‌ها پس از پایان دوران حرفه‌ای خود، با سرمایه‌ای فراتر از درآمدهای دوران بازیگری وارد دنیای اقتصاد می‌شوند؛ سرمایه‌ای به نام شهرت و برند شخصی که می‌تواند در حوزه‌های مختلف اقتصادی به درآمد تبدیل شود. از فعالیت‌های تبلیغاتی و خدماتی تا سرمایه‌گذاری در بازار مسکن و واسطه‌گری، ستاره‌های فوتبال این امکان را دارند که جایگاه اجتماعی خود را به فرصتی برای کسب درآمد تبدیل کنند. مسأله اصلی اما نه محدود کردن این فعالیت‌ها، بلکه فراهم کردن زمینه‌ای برای هدایت آنها به سمت تولید و تضمین پرداخت عادلانه مالیات است.
ورود فوتبالیست‌ها به فعالیت‌های اقتصادی، پیش از هر چیز تصمیمی شخصی است. همان‌طور که سایر افراد جامعه حق دارند در حوزه‌های مختلف اقتصادی فعالیت کنند، بازیکنان فوتبال نیز از این حق برخوردارند و نمی‌توان صرفاً به دلیل شهرت یا سابقه ورزشی، آنها را از حضور در بازار منع کرد. با این حال، نوع فعالیت اقتصادی و زمینه‌ای که افراد برای سرمایه‌گذاری انتخاب می‌کنند، به ساختار اقتصاد کشور و میزان سودآوری بخش‌های مختلف بستگی دارد. در اقتصادی که واسطه‌گری و دلالی می‌تواند سود قابل‌توجهی ایجاد کند، طبیعی است که بخشی از فوتبالیست‌ها و پیشکسوتان نیز به سمت این فعالیت‌ها بروند. در واقع، انتخاب‌های اقتصادی افراد تا حد زیادی تابع فرصت‌هایی است که اقتصاد در اختیارشان قرار می‌دهد. وقتی فعالیت‌های واسطه‌ای از بازدهی مناسبی برخوردار باشند، نمی‌توان انتظار داشت که فوتبالیست‌ها از این فرصت‌ها چشمپوشی کنند. بنابراین، برای تغییر مسیر سرمایه‌گذاری‌ها باید به جای تمرکز صرف بر رفتار افراد، ساختار سودآوری در اقتصاد را نیز مورد توجه قرار داد.
با این همه، فوتبالیست‌ها ظرفیت قابل‌توجهی برای فعالیت در بخش تولید و خدمات دارند. آنها در دوران حرفه‌ای خود به شهرتی دست پیدا می‌کنند که می‌تواند به یک دارایی اقتصادی تبدیل شود. این برند شخصی، امکان معرفی و فروش کالا، جذب مشتری و توسعه کسب‌وکار را فراهم می‌کند. استفاده از نام و اعتبار یک فوتبالیست در تبلیغات، نمونه‌ای روشن از تبدیل سرمایه اجتماعی به ارزش اقتصادی است؛ ظرفیتی که می‌تواند فراتر از قراردادهای ورزشی و درآمدهای دوران بازیگری مورد استفاده قرار گیرد. یکی از حوزه‌های مناسب برای بهره‌برداری از این ظرفیت، فعالیت‌های خدماتی مانند رستوران‌داری و ایجاد مجموعه‌های تفریحی است. مردم معمولاً به چهره‌های شناخته‌شده علاقه دارند و همین علاقه می‌تواند به رونق کسب‌وکارهایی منجر شود که با نام و برند یک ورزشکار فعالیت می‌کنند. البته موفقیت بلندمدت چنین فعالیت‌هایی صرفاً به شهرت وابسته نیست و کیفیت خدمات، مدیریت و توانایی حفظ مشتری نیز اهمیت دارد. با این حال، برند شخصی می‌تواند نقطه شروعی برای ورود موفق‌تر به بازار باشد.
باید پذیرفت که استفاده اقتصادی از شهرت، حق فوتبالیست‌هاست. این افراد با توانایی‌ها و عملکرد خود به جایگاهی رسیده‌اند که بخش‌هایی از جامعه آنها را می‌شناسند و مورد احترام قرار می‌دهند. طبیعی است که بتوانند از این اعتبار برای ایجاد درآمد استفاده کنند. مسأله زمانی اهمیت پیدا می‌کند که این امتیاز به جای ایجاد فرصت اقتصادی، به زمینه‌ای برای برخورداری از رانت یا فرار از مسئولیت‌های قانونی تبدیل شود.
در کشورهای توسعه‌یافته، فعالیت اقتصادی ورزشکاران و چهره‌های مشهور موضوعی پذیرفته‌شده است. بسیاری از فوتبالیست‌های خارجی علاوه بر درآمدهای تبلیغاتی، در بازار سرمایه، مستغلات و پروژه‌های اقتصادی مختلف حضور دارند. با این حال، تبلیغات همچنان یکی از مهم‌ترین مسیرهای درآمدزایی آنهاست. تفاوت مهم در این میان، وجود سازوکارهای مالیاتی و نظارتی است که باید امکان بهره‌مندی افراد از فرصت‌های اقتصادی را با الزام به پرداخت سهم قانونی دولت همراه کند.
در چنین شرایطی، مالیات نقش مهمی در جلوگیری از تبدیل شهرت به امتیازی خارج از قواعد عمومی اقتصاد دارد. دولت‌ها می‌توانند از طریق نظام مالیاتی کارآمد، بخشی از درآمدهای حاصل از فعالیت‌های اقتصادی ورزشکاران را دریافت کنند. در این صورت، هم زمینه کسب درآمد برای فوتبالیست‌ها فراهم می‌شود و هم جامعه از محل درآمدهای مالیاتی منتفع خواهد شد. حساسیت نسبت به فرار مالیاتی نیز باید در همین چهارچوب قرار گیرد؛ شهرت و محبوبیت نباید موجب شود که فردی از تعهدات قانونی خود معاف شود.