تغییر فرمت مقدماتی جام جهانی و فرصت ایران برای بازی‌های باکیفیت
زلزله در فوتبال آسیا با «لیگ ملت‌ها»
فوتبال آسیا در آستانه یکی از بزرگ‌ترین تغییرات ساختاری سال‌های اخیر قرار دارد. کنفدراسیون فوتبال آسیا در حال بررسی راه‌اندازی «لیگ ملت‌های آسیا» است؛ طرحی که در صورت تصویب می‌تواند شکل برگزاری مسابقات ملی در قاره را تغییر دهد و حتی مسیر صعود به جام جهانی و جام ملت‌های آسیا را دگرگون کند. ایده اصلی این است که به جای بخشی از بازی‌های دوستانه، تیم‌های ملی در یک ساختار منظم و رقابتی مقابل حریفانی هم‌سطح خود قرار بگیرند و نتایج این مسابقات مستقیماً در مسیر رسیدن به تورنمنت‌های بزرگ اثرگذار باشد.
ایران در سطح اول لیگ ملت‌ها؟
این طرح هنوز نهایی نشده، اما جزئیات منتشرشده نشان می‌دهد AFC به دنبال ساختاری بسیار متفاوت از مسابقات انتخابی فعلی است.
در این مدل، هر ۴۷ عضو کنفدراسیون در یکی از سه سطح قرار می‌گیرند؛ ۱۸ تیم در سطح اول، ۱۸ تیم در سطح دوم و ۱۱ تیم نیز در سطح سوم. دسته‌بندی تیم‌ها نیز قرار است بر اساس سطح فنی آنها انجام شود و شکل جغرافیایی شرق و غرب آسیا مبنای اصلی تقسیم‌بندی نباشد. در ساختار پیشنهادی، تیم‌ها میان سه سطح جابه‌جا می‌شوند. تیم‌های برتر هر سطح فرصت صعود خواهند داشت و تیم‌های پایین‌تر نیز به دسته پایین سقوط می‌کنند. بنابراین حتی برای تیم‌هایی که شانس حضور در جام جهانی یا جام ملت‌ها را ندارند، جایگاه آنها در لیگ ملت‌ها اهمیت خواهد داشت.
مقدماتی جام جهانی
رقابتی در قالب لیگ
بخش مهم‌تر این تغییر، به انتخابی جام جهانی مربوط می‌شود که احتمالاً از مقدماتی جام جهانی ۲۰۳۴ اجرایی شود. در نسخه پیشنهادی مرتبط با جام جهانی، تیم‌های سطح اول قرار است در یک رقابت لیگ‌مانند به میدان بروند و هر تیم ۱۲ مسابقه، شامل 6 بازی خانگی و 6 بازی خارج از خانه، انجام دهد. بر اساس طرح فعلی، تیم‌هایی که در جایگاه‌های بالای جدول قرار بگیرند، سهمیه مستقیم جام جهانی را به دست می‌آورند و تیم‌های بعدی وارد مرحله پلی‌آف خواهند شد.
به این ترتیب، صعود دیگر صرفاً به نتیجه چند بازی در یک گروه محدود نمی‌شود و عملکرد تیم‌ها در یک فصل کامل، نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت آنها خواهد داشت. البته این بخش به تعداد سهمیه‌های آسیا در جام جهانی و مقررات نهایی فیفا نیز وابسته است و نمی‌توان جزئیات فعلی را قطعی دانست.
جام ملت‌ها هم در همین مسیر
لیگ ملت‌ها قرار است در مسیر جام ملت‌های آسیا نیز مورد استفاده قرار بگیرد. طبق طرح پیشنهادی، در نسخه مربوط به جام ملت‌ها، تیم‌های سطح اول در چند مسابقه رفت‌وبرگشت با یکدیگر رقابت می‌کنند و بخش مهمی از سهمیه‌های جام ملت‌ها از دل همین ساختار تعیین خواهد شد. در واقع AFC می‌خواهد دو مشکل را همزمان حل کند؛ هم انتخابی جام ملت‌ها را از حالت فعلی خارج کند و هم تعداد بازی‌های کم‌اهمیت دوستانه را کاهش دهد. از طرف دیگر، تیم‌های سطح دوم و سوم نیز مسابقات رسمی بیشتری خواهند داشت و می‌توانند برای رسیدن به سطوح بالاتر تلاش کنند.
لیگ ملت‌ها برای ایران
فرصت یا دردسر؟
برای تیم ملی ایران، این تغییر می‌تواند هم فرصت باشد و هم تهدید. ایران در سال‌های گذشته یکی از تیم‌های ثابت مرحله نهایی جام جهانی و جام ملت‌های آسیا بوده و اگر در سطح اول قرار بگیرد، احتمالاً باید با قدرت‌های اصلی قاره در یک رقابت مستمر روبه‌رو شود. این موضوع از یک سو کیفیت مسابقات تیم ملی را بالا می‌برد و از سوی دیگر، کوچک‌ترین افت می‌تواند روی جایگاه ایران و مسیر صعودش اثر بگذارد.
از منظر فنی، چنین ساختاری می‌تواند برای تیم ملی مفید باشد. بازی‌های رسمی و پرتعداد مقابل تیم‌های قدرتمند آسیا، فرصت مناسبی برای ارزیابی بازیکنان و ساختن تیمی برای چند سال آینده فراهم می‌کند. در چنین شرایطی، کادر فنی دیگر نمی‌تواند تمام برنامه خود را روی نتیجه چند مسابقه محدود بنا کند و باید تیمی با عمق مناسب و بازیکنان جوان‌تر داشته باشد.
با این حال، افزایش مسابقات ملی بدون مدیریت تقویم باشگاه‌ها می‌تواند مشکل‌ساز شود. بازیکنان ایرانی شاغل در لیگ داخلی و لژیونرها، در صورت افزایش تعداد بازی‌های ملی، با فشار بیشتری مواجه خواهند شد. بنابراین موفقیت این طرح فقط به نحوه برگزاری مسابقات بستگی ندارد؛ هماهنگی AFC با باشگاه‌ها و تقویم فوتبال نیز اهمیت زیادی خواهد داشت.
شروع یک دوره تازه
طبق طرح فعلی، مرحله انتقالی از سال‌های ۲۰۲۸ و ۲۰۲۹ آغاز می‌شود و نسخه مرتبط با جام ملت‌های آسیا از حدود سال ۲۰۳۰ وارد چرخه خواهد شد. نسخه مربوط به انتخابی جام جهانی نیز برای چرخه بعدی جام جهانی که منجر به برگزاری مقدماتی جام جهانی ۲۰۳۴ می‌شود، یعنی حوالی سال‌های ۲۰۳۲ و ۲۰۳۳، در نظر گرفته شده است. هنوز راه زیادی تا تصویب نهایی این طرح وجود دارد، اما جهت‌گیری AFC روشن است؛ فوتبال آسیا می‌خواهد مسابقات ملی را از مجموعه‌ای از بازی‌های انتخابی و دوستانه پراکنده به یک ساختار منظم و چندسطحی تبدیل کند.