آیا وقت تغییر ساعت مسابقات نرسیده است؟
فرصتسوزی به سبک سازمان لیگ
محمدرضا رحیم پور / ایران در تابستان ۱۴۰۵ با یکی از شدیدترین چالشهای انرژی تاریخ خود مواجه است. گرمای بیسابقه و آسیبهای واردشده به زیرساختهای انرژی، کشور را در شرایطی قرار داده که خاموشیهای برنامهریزیشده و اضطراری به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. در چنین شرایطی، برگزاری مسابقات لیگ برتر فوتبال ایران در ساعات پایانی شب، آن هم با مصرف هزاران وات انرژی برای روشنایی ورزشگاهها، پرسشهای جدی و قابل تأملی را به وجود آورده است؛ پرسشی که این یادداشت تلاش میکند به آن پاسخ دهد: چرا در بحبوحه ناترازی شدید برق، مسابقات لیگ برتر همچنان در شب برگزار میشود، در حالی که تیمها تمرینات خود را در ساعات بعدازظهر انجام میدهند و از نور طبیعی خورشید بهره میبرند؟
برق مصرفی روشنایی ورزشگاهها
روشنایی یک ورزشگاه فوتبال در شب، مصرف انرژی قابل توجهی دارد. هر پایه نورافکن ورزشگاه آزادی با توانی در حدود ۲ هزاروات کار میکند و با در نظر گرفتن دهها پایه نورافکن در اطراف زمین، مصرف برق سیستم روشنایی یک مسابقه شبانه میتواند به دهها مگاواتساعت برسد.
در شرایطی که شبکه برق کشور با کسری ۱۳ تا ۲۵ هزار مگاواتی مواجه است، هر میزان صرفهجویی، هرچند در مقیاس یک مسابقه، اهمیت پیدا میکند. در چنین شرایطی، حتی کاهش بخشی از مصرف در ساعات حساس میتواند به مدیریت بهتر بار شبکه کمک کند. تغییر زمان آغاز مسابقات و برگزاری آنها در ساعاتی که نور خورشید همچنان کافی است، یکی از راههای ساده برای کاهش مصرف روشنایی ورزشگاههاست. اگر مسابقات از ساعت ۱۸ آغاز شوند، در بسیاری از شهرها دستکم نیمه نخست مسابقه، یعنی ۴۵ دقیقه به علاوه وقتهای تلفشده، میتواند با نور طبیعی خورشید برگزار شود و تنها نیمه دوم به روشنایی مصنوعی نیاز داشته باشد.
این تغییر، در صورت تحقق شرایط مناسب، میتواند مصرف برق مربوط به روشنایی مسابقه را به شکل قابل توجهی کاهش دهد. اگر فرض کنیم تنها نیمی از زمان بازی بدون نیاز به نورافکن سپری شود، در سطح هر مسابقه صرفهجویی قابل ملاحظهای حاصل خواهد شد. با توجه به اینکه لیگ برتر ۱۸ تیم دارد و هر هفته ۹ مسابقه برگزار میشود، مجموع این صرفهجویی در طول یک فصل میتواند به رقمی چشمگیر تبدیل شود. البته میزان دقیق صرفهجویی به نوع تجهیزات روشنایی، تعداد نورافکنها، توان واقعی مصرفی، مدت زمان روشن بودن آنها و شرایط نوری هر ورزشگاه بستگی دارد؛ اما اصل موضوع روشن است: استفاده بیشتر از نور طبیعی میتواند یکی از گزینههای کمهزینه برای کاهش مصرف برق در فوتبال باشد.
چالش برق؛ ابعاد و واقعیتها
واقعیت تلخ این است که شبکه برق ایران در تابستان ۱۴۰۵ با کسری تاریخی مواجه است. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی هشدار داده است که شکاف میان تولید و مصرف برق در ساعات اوج مصرف به ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات خواهد رسید؛ رقمی معادل حدود ۱۷ درصد از حداکثر تقاضای پیشبینیشده و تقریباً یکسوم میانگین بار برق کشور در سال ۱۴۰۳. بر اساس این گزارش، حداکثر تأمین همزمان برق حدود ۶۸ هزار و ۴۲۰ مگاوات برآورد شده، در حالی که تقاضای شبکه از ۸۱ هزار مگاوات فراتر خواهد رفت. این ارقام به معنای کسری نزدیک به یکپنجم ظرفیت مورد نیاز در حساسترین ساعات شبکه است. اما این تنها بخشی از ماجراست. رئیس انجمن نیروگاهداران ایران برآورد کرده است که کسری برق در سال ۱۴۰۵ به ۲۵ هزار مگاوات، معادل یکسوم کل مصرف ملی، برسد. حملات دشمن متجاوز نیز آسیب جدی بر زیرساختهای انرژی وارد کرده است.
ضرورت تغییر رویکرد
با توجه به ابعاد چالش برق، ضرورت بازنگری در شیوه و زمانبندی برگزاری مسابقات لیگ برتر بیش از پیش احساس میشود. پیشنهاد مشخص میتواند این باشد که ساعت آغاز بخشی از مسابقات لیگ برتر به ساعات عصر، حدود ۱۷ تا ۱۸ منتقل شود تا دستکم یک نیمه از بازی با استفاده از نور طبیعی خورشید برگزار شود. این تغییر، بهویژه در شهرهایی مانند تهران، اصفهان، تبریز، کرج و شیراز که شرایط آبوهوایی آنها در بسیاری از روزها امکان برگزاری مسابقه عصرگاهی را فراهم میکند، میتواند عملی باشد. در مقابل، برای شهرهای گرمسیر مانند اهواز و آبادان، با توجه به گرمای شدید، میتوان همچنان برگزاری مسابقات در ساعات شب را در نظر گرفت. اما این استثنا نباید به قاعدهای برای تمام کشور تبدیل شود. همچنین فدراسیون فوتبال و سازمان لیگ میتوانند با همکاری وزارت نیرو، برنامهریزی دقیقتری برای تعیین ساعت مسابقات انجام دهند؛ بهگونهای که بازیها در ساعاتی برگزار شوند که فشار بر شبکه برق کمتر است. ساعات عصر، زمانی که از شدت گرمای هوا تا حدودی کاسته شده و الگوی مصرف نیز در حال تغییر است، میتواند یکی از گزینههای قابل بررسی باشد. روزهای تعطیل نیز ظرفیت دیگری در اختیار برنامهریزان قرار میدهد. در روزهایی که فعالیتهای صنعتی کمتر است، میتوان بخشی از مسابقات را در ساعات روز برگزار کرد تا هم فشار کمتری به شبکه وارد شود و هم نیاز به استفاده طولانیمدت از نورافکنهای ورزشگاه کاهش یابد. از سوی دیگر، باشگاهها و ورزشگاهها باید به سمت استفاده گستردهتر از سیستمهای روشنایی LED با بازدهی بالا حرکت کنند. این لامپها میتوانند تا ۸۰ درصد مصرف برق کمتری نسبت به برخی سیستمهای روشنایی سنتی داشته باشند. نصب پنلهای خورشیدی روی سقف ورزشگاهها نیز میتواند در میانمدت بخشی از برق مورد نیاز مجموعههای ورزشی را در ساعات روز تأمین کند. البته این اقدامات به تنهایی بحران برق را حل نخواهند کرد؛ اما در شرایطی که مدیریت مصرف به یک ضرورت ملی تبدیل شده است، مجموعهای از همین تصمیمهای کوچک و کمهزینه میتواند در مجموع اثرگذار باشد.
استفاده از نور روز برای صرفهجویی
در سطح جهانی نیز نمونههای متعددی از تلاش برای کاهش مصرف انرژی در ورزش وجود دارد. در آلمان، در پی بحران انرژی، باشگاههای بوندسلیگا اقدامات مختلفی برای کاهش مصرف برق انجام دادند. در اشتوتگارت و برخی دیگر از ورزشگاههای بوندسلیگا، در مسابقات بعدازظهر نورافکنها خاموش میمانند تا از مصرف غیرضروری انرژی جلوگیری شود.
بایرن مونیخ نیز مدت زمان نورپردازی خارجی ورزشگاه آلیانتس آرهنا را از شش ساعت به سه ساعت در شب کاهش داد.
نمونه جالبتر، پدیدهای است که در جریان تورنمنتهای بزرگ جهانی در کشورهایی مانند آرژانتین و برزیل مشاهده شد. زمانی که تیمهای ملی این کشورها مسابقه داشتند، مصرف برق کشور به شکل محسوسی کاهش مییافت؛ در بازی آرژانتین مقابل مصر، تقاضای برق از بیش از ۲۲ هزار مگاوات پیش از سوت آغاز مسابقه به حدود ۲۰ هزار مگاوات در نیمه نخست کاهش یافت. مصرف برق در نیمه دوم حتی بیشتر کاهش پیدا کرد و به سطحی رسید که معمولاً در ساعات اولیه صبح مشاهده میشود. در برزیل نیز مصرف برق در جریان مسابقات تیم ملی ۱۶.۷ درصد کاهش یافت.
این پدیده نشان میدهد که مسابقات ورزشی لزوماً به معنای افزایش مصرف برق نیست و در شرایط خاص حتی میتواند با متوقف شدن بخشی از فعالیتهای صنعتی و خانگی، به کاهش مصرف کمک کند. البته در ایران، با توجه به اینکه مسابقات لیگ برتر معمولاً با حضور تماشاگران در ورزشگاه برگزار میشود، این اثر نمیتواند دقیقاً به همان شکل تکرار شود؛ اما اصل ماجرا، یعنی امکانپذیری و فواید استفاده بیشتر از ساعات روشن روز، همچنان قابل بررسی است.
فوتبال و مسئولیت اجتماعی
چالش کمبود برق ایران یک واقعیت تلخ و انکارناپذیر است. با کسری ۱۳ تا ۲۵ هزار مگاواتی برق در تابستان ۱۴۰۵، هر اقدامی برای کاهش مصرف میتواند به مدیریت بهتر شبکه، تأمین برق خانوارها و جلوگیری از تشدید محدودیتهای صنایع کمک کند.
در چنین شرایطی، برگزاری مسابقات لیگ برتر در ساعات شب، آن هم در حالی که بسیاری از تیمها تمرینات خود را در بعدازظهر برگزار میکنند، دستکم این پرسش را ایجاد میکند که آیا فوتبال ایران میتواند بخشی از برنامه خود را با شرایط اضطراری کشور هماهنگ کند یا خیر.
تغییر ساعت برگزاری مسابقات از شب به عصر، در مواردی که شرایط اقلیمی و امکانات ورزشگاه اجازه میدهد، اقدامی نسبتاً ساده و کمهزینه است. این تغییر به سرمایهگذاری گسترده یا تأسیسات پیچیده نیاز ندارد و میتواند با یک تصمیم مدیریتی و برنامهریزی مناسب اجرایی شود.
همانطور که در آلمان و دیگر کشورهای اروپایی، باشگاههای فوتبال در مواجهه با بحران انرژی تلاش کردند سهم خود را در کاهش مصرف ایفا کنند، در ایران نیز فوتبال بهعنوان یکی از محبوبترین ورزشهای کشور، میتواند در برابر یک بحران ملی، رویکردی مسئولانهتر داشته باشد.
وقت آن رسیده است که سازمان لیگ، فدراسیون فوتبال و باشگاهها با نگاهی مسئولانهتر به شرایط موجود نگاه کنند و امکان تغییر ساعت برگزاری مسابقات را، دستکم در شهرها و روزهایی که چنین تغییری عملی است، جدی بگیرند.
برگزاری بازیها در ساعات عصر و استفاده حداکثری از نور طبیعی، نهتنها میتواند به کاهش مصرف برق ورزشگاهها کمک کند.
این تصمیم شاید بهتنهایی بحران انرژی ایران را حل نکند، اما در روزهایی که هر مگاوات اهمیت دارد، گامی کوچک، کمهزینه و قابل اجرا در مسیر مدیریت مصرف و عبور از بحران خواهد بود.