پاناما کشور کانال و کلاه
گذرگاه رنگها و ستارگان
محمدرضا رحیم پور/ تیم ملی فوتبال پاناما ، تیمی برخاسته از باریکترین و استراتژیکترین نقطه جغرافیایی زمین است که پس از تاریخسازی در سال ۲۰۱۸، در جام جهانی ۲۰۲۶ نیز با شجاعتی مضاعف در بزرگترین صحنه فوتبال دنیا قد برافراشته است اما پاناما فراتر از یک تیم، پل ارتباطی دو قاره بزرگ و دوزنده دو اقیانوس عظیم به یکدیگر است. سرزمینی با آسمانخراشهای مدرن که در آغوش جنگلهای بکر، آوای باستانی طبلهای «تامبوریتو» و تاروپود رنگارنگ پارچههای «مولا» را در خود حفظ کرده است.
باریکهای که جغرافیای جهان را دگرگون کرد
پاناما در جنوبیترین نقطه آمریکای مرکزی، کشوری فراقارهای با موقعیتی ژئوپلیتیک و بیهمتاست. این نوار باریک خاکی، آمریکای شمالی و جنوبی را به هم متصل و اقیانوس آرام را از دریای کارائیب جدا میکند؛ شاهکاری از جغرافیا که ساخت «کانال پاناما» را در سال ۱۹۱۴ ممکن ساخت. این آبراه حیاتی که کشتیها را از مسیر پرمخاطره چندهزار کیلومتریِ دور زدن قاره نجات میدهد، قلب تپنده اقتصاد کشور است. کانال پاناما پس از عبور از بحران خشکسالی سال ۲۰۲۴، در سال مالی ۲۰۲۵ با بازگشت به ظرفیت کامل خود، نزدیک به ۳ میلیارد دلار به خزانه ملی واریز کرد تا با رشد اقتصادی ۴.۴ درصدی، پاناما را به یکی از پویاترین بازارهای لجستیکی جهان تبدیل کند.
موزاییک اقوام در پناه سنتهای باستانی
جامعه پاناما کلاژی از نژادها و فرهنگهای مختلف است؛ بومیان، سیاهپوستان، مولاتوها و سفیدپوستان جوامع انسانی این باریکه ۴.۳ میلیون نفری را تشکیل میدهند. در مناطق خودمختار و دورتراز پایتخت، قبایل بومی نظیر «کوناها» و «نگابهها» همچنان زبان، آیینها و هویت تاریخی خود را حفظ کردهاند. نماد هنری این بومیان، پارچههای جهانی «مولا» (Mola) است؛ بلوزهای رنگارنگی که زنان قوم کونا با تکنیک پیچیده معکوسبافی و با الهام از نقوش هندسی، حیاتوحش و اساطیر خود خلق میکنند و امروزه به عنوان مانیفست هنری پاناما در جهان شناخته میشود.
از طنین تامبوریتو تا نتهای اجتماعی روبن بلیدز
ریتم موسیقی در رگهای پاناما با ترکیبی از فولکلور اندلسی اسپانیا و کوبههای آفریقایی بردگان قرون گذشته میتپد. «تامبوریتو» (Tamborito)، اصیلترین موسیقی محلی این کشور است که از قرن شانزدهم تاکنون، با فرمولِ همنوایی آواز، کف زدنهای ریتمیک و ضرباهنگ سه طبل سنتی اجرا میشود.
در پهنه مدرنتر موسیقی لاتین، نام پاناما با «روبن بلیدز» (Rubén Blades) گره خورده است؛ خواننده، ترانهسرا و بازیگر بزرگی که با تزریق مفاهیم عمیق اجتماعی و سیاسی به موسیقی سالسا، جوایز متعدد گرمی را از آن خود کرده و تا همین سال ۲۰۲۶، همچنان به عنوان شناسنامه هنری آمریکای لاتین در جهان میدرخشد. در کنار او، «دانیلو پرز» پیانیست نامدار جاز، با برگزاری سالانه فستیوال بینالمللی جاز پاناما، هنر را به ابزاری برای توسعه آموزش در مناطق محروم تبدیل کرده است.
سوءتفاهم کلاه پاناما و قلم ریکاردو میر
یکی از جالبترین طنزهای تاریخ فرهنگ، به «کلاه پاناما» (Panama hat) برمیگردد. این کلاههای حصیری و شکیل در واقع اصالتی اکوادوری دارند، اما از آنجا که کارگران پروژه ساخت کانال پاناما و همچنین رئیسجمهور تئودور روزولت در جریان بازدید از کانال از آن استفاده کردند، در ادبیات جهانی به نام پاناما سند خورد!
در پهنه ادبیات حقیقی این مرزوبوم، نام «ریکاردو میر» به عنوان شاعر ملی و نمادین کشور میدرخشد؛ مردی که در کنار نویسندگان آوانگاردی چون «روخلیو سینان»، هویت ملی و استقلالطلبانه پاناما را ترسیم کرد. این هویت در معماری بافت تاریخی شهر پاناما (Casco Viejo) و دژهای مستحکم پورتوبلو (میراث جهانی یونسکو) نیز که راوی روزگار هجوم دزدان دریایی کارائیب هستند، به زیبایی خودنمایی میکند.
فوتبال؛ اراده راسخ «مردان کانال» در صحنه جهانی
برای تیمی که سالها در سایه قدرتهای سنتی کونکاکاف نظیر مکزیک و آمریکا قرار داشت، صعود به جام جهانی شبیه به یک معجزه مهندسی بود. «لوس کانالروس» (مردان کانال) پس از دههها ناکامی، در سال ۲۰۱۸ برای اولین بار به جام جهانی روسیه رسیدند. با وجود شکست سنگین ۶ بر ۱ برابر انگلیس، صحنه اشکها و لبخندهای هواداران پانامایی پس از ثبت اولین گل تاریخ کشورشان در جام جهانی توسط فیلیپه بالوی در ورزشگاه سوچی، به یکی از رمانتیکترین تصاویر تاریخ فوتبال بدل شد.
آنها با تکیه بر همین پشتکار و سه نایبقهرمانی در جام طلایی کونکاکاف، در ماراتن انتخابی جام جهانی ۲۰۲۶ نیز خوش درخشیدند و بلیت حضور در بزرگترین آوردگاه فوتبال جهان در قاره آمریکای شمالی را دشت کردند؛ تیمی که اکنون با اتکا به مهرههای باتجربهای چون اریک دیویس و کاپیتان خستگیناپذیرش، آنخل گابریل بالهستان، فراتر از یک حریف زنگ تفریح ظاهر میشود.