سرزمین آرامش در دریای طوفانی
اردن و قصه هزار و یک شب
محمدرضا رحیم پور/ تیم ملی فوتبال اردن ملقب به «النشامی» یا همان جوانمردان غیور بادیهنشین که پس از 40 سال انتظار و بیش از 10 دوره ناکامی تلخ، سرانجام دیو صعود به جام جهانی را تسلیم اراده خود کردند. سفیدهای خاورمیانه حالا در گروهی که آرژانتین، قهرمان جهان را به خود میبیند، پا به بزرگترین رویداد ورزشی سیاره گذاشتهاند. اما اردن در ویترین بینالمللی تنها به فوتبال خلاصه نمیشود؛ این کشور مهد پترا، وادی رام و قصههای هزار و یک شب صحراست؛ جایی که نجابت و میهماننوازی بر نان شب تقدم دارد.
سرزمین تنگناهای جغرافیایی
و وسعت بیکران میهماننوازی
اردن هاشمی با مساحتی حدود ۸۹ هزار کیلومتر مربع و جمعیتی نزدیک به ۱۱ میلیون نفر، در قلب پرآشوب خاورمیانه و در همسایگی عراق، عربستان، سوریه و فلسطین قرار دارد. پایتخت آن، «امان»، یکی از مدرنترین، امنترین و در عین حال اصیلترین شهرهای منطقه است که در آن مراکز خرید مجلل و هتلهای پنجستاره در آغوش بازارهای سنتی و تپههای باستانی نظیر جبلالقلعه جا خوش کردهاند. اما متمایزترین ویژگی این ملت، فرهنگ اعجابانگیز «کرم الضیافه» یا همان میهماننوازی است. واژه «اهلاً و سهلاً» در این دیار صرفاً یک تعارف روزمره نیست، بلکه منشوری اخلاقی است که تمام شهروندان، از شهرنشینان امان تا بدویان چادرنشین صحرا، خود را به آن متعهد میدانند.
چرخهای اقتصاد؛ ایستادگی در برابر بحرانها
با تکیه بر سرمایه انسانی
اقتصاد اردن نمونهای بارز از پایداری در میان محدودیتهای شدید طبیعی است. این کشور که به عنوان چهارمین کشور فقیر جهان از نظر منابع آبی شناخته میشود و از موهبت نفت نیز بیبهره است، با تکیه بر نیروی انسانی متخصص و مدیریت مالی پویا، چرخهای اقتصادی خود را زنده نگه داشته است. در سال گذشته میلادی (۲۰۲۵)، اقتصاد اردن بهرغم سایه سنگین تنشهای منطقهای در غزه و کرانه باختری، نرخ رشد قابلقبول ۲.۸ درصدی را ثبت کرد. در این میان، بخش صنعت و تولید با سهمی ۱۷.۷ درصدی پیشقراول رشد اقتصادی بود و بخشهای املاک و بازرگانی در رتبههای بعدی قرار گرفتند. مضاف بر این، ذخایر ارزی بانک مرکزی اردن با رسیدن به رقم تاریخی ۲۵.۵ میلیارد دلار (پوشش ۹ ماه واردات کشور)، سپری مستحکم در برابر تکانههای خارجی ایجاد کرد، هرچند که چالشهای کهنهای چون نرخ بیکاری جوانان و استقراض از صندوق بینالمللی پول (IMF) کماکان پابرجا است.
آیین مقدس «منسف»؛ پادشاه بیرقیب سفرههای اردنی
شناخت هویت ملی اردن بدون فهم جایگاه «منسف» غیرممکن است. منسف برای یک اردنی تنها یک وعده غذایی نیست، بلکه مظهر اتحاد قبیلهای، سخاوت و اصالت است. این غذای ملی از ترکیب برنج زعفرانی، گوشت ترد بره پختهشده در «جمید» (ماست گوسفندی غلیظ و خشکشده) تشکیل میشود که روی نان نازک «شراک» سرو شده و با مغز صنوبر و بادام تزئین میگردد؛ ضیافتی باشکوه که نماد پیوند عمیق مردمان این دیار با ریشههای بدوی آنهاست.
اردن ویترین تاریخ سنگ و صخره است. شهر باستانی «پترا»، یکی از عجایب هفتگانه جدید جهان که توسط نبطیها در دل کوههای سرخرنگ تراشیده شده، به «شهر گل سرخ» شهره است. کمی جلوتر در جنوب کشور، بیابان افسانهای «وادی رام» با صخرههای عظیم و شنهای سرخرنگش، چشماندازی کاملاً فضایی و مریخی خلق کرده است. این جاذبههای بیبدیل سبب شد تا بخش گردشگری اردن در سال ۲۰۲۵ با جهشی چشمگیر، درآمدی بالغ بر ۷.۱۶ میلیارد دلار را نصیب خزانه کشور کند.
نقاشی با سنگهای ریز؛ هنر موزاییک در مادبا
شهر تاریخی «مادبا» در اردن به عنوان «شهر موزاییک» جهان شناخته میشود. شاهکار این هنر، قدیمیترین نقشه باستانی از خاک مقدس و قدس شریف است که در کف کلیسای سنت جرج با میلیونها قطعه سنگ ریز رنگی فرش شده است. در کنار آن، صنایع دستی زنان بادیهنشین شامل سوزندوزیهای ظریف و بافت فرشهای پشمی، نه تنها چرخ اقتصاد روستایی را میچرخاند، بلکه راوی قصههای کهن صحرانشینان است.
هالیوود در قرنطینه شنها
اردن و به ویژه وادی رام، بهشت کارگردانان بزرگ سینمای جهان است. تاکنون چندین فیلم برنده و نامزد جایزه اسکار در این جغرافیا فیلمبرداری شدهاند؛ از شاهکار کلاسیک «لورنس عربستان» گرفته تا بلاکباسترهای مدرنی چون «مریخی» (The Martian) و حماسه «تلماسه» (Dune). دولت اردن با ارائه مشوقهای مالی و تخفیفهای مالیاتی سنگین (تا سقف ۴۵ درصد بازگشت نقدی)، این کشور را به هاب اصلی فیلمسازی در خاورمیانه تبدیل کرده است. در حوزه هنر مدرن نیز، نسل جدید هنرمندان اردنی نظیر «الفرعی» با تلفیق رپ خیابانی و موسیقی الکترونیک و «لورنس ابوحمدان» در عرصه هنرهای صوتی و تصویری، دغدغههای هویتی نسل جوان عرب را در گالریهای بینالمللی فریاد میزنند.
نوای عود و زجل در طنین سمفونیهای بینالمللی
موسیقی سنتی اردن با سازهایی چون عود، رباب و سازهای بادی نظیر میجویز و آرغول عجین است. در ادبیات نیز، شعرای اردنی با تکیه بر فرهنگ «زجل» (شعر عامیانه) و متون کلاسیک، در کنار سریالهای درام تلویزیونی که به نقد گزنده جامعه مدرن عرب میپردازند، هواداران پرشماری در سراسر جهان عرب دارند.