روباههای صحرا در اوج انگیزه میآیند
طنین انقلابی در دل شنزار
محمدرضا رحیم پور/ وقتی تیم ملی الجزایر با پیراهن سبز و سفید پا به زمین میگذارد، تمام جهان شاهد «روباههای صحرا» (Les Fennecs) هستند؛ همان تیمی که در سال ۲۰۱۹ با قهرمانی در جام ملتهای آفریقا، بعد از ۲۹ سال انتظار، شادی را به خیابانهای الجزیره بازگرداند اما الجزایر فقط فوتبال نیست؛ سرزمینی است که هفت سال جنگ استقلال را به جان خرید، نویسندهای برنده نوبل را در خود پروراند، موسیقی رای را به جهان صادر کرد و امروز با درآمدهای گازی، معماری مدرن و سنتی را در هم میآمیزد.
سرزمین یک میلیون شهید
الجزایر در شمال آفریقا، بین تونس و مراکش، با خط ساحلی طولانی در مدیترانه و وسعتی بیش از ۲.۳ میلیون کیلومتر مربع (بزرگترین کشور آفریقا و جهان عرب) قرار دارد. ۸۰ درصد خاک آن را صحرای بزرگ آفریقا پوشانده اما زندگی در نوار ساحلی و کوهستانهای اطلس متمرکز است. مردم الجزایر عمدتاً آمازیغ (بربر) و عربتبارند با زبان رسمی عربی و فرانسوی به عنوان زبان دوم. نام این کشور از «الجزایر» (جمع جزیره) گرفته شده؛ اشاره به جزایر کوچک بندرگاه پایتخت.
الجزایر انقلابی بینظیر در تاریخ معاصر دارد. جنگ استقلال (۱۹۶۲-۱۹۵۴) علیه استعمار فرانسه که حدود یک و نیم میلیون الجزایری را به کام مرگ کشاند، یکی از خونینترین و طولانیترین مبارزات ضداستعماری بود. «بیانیه اول نوامبر ۱۹۵۴» و مذاکرات «اویان» (۱۹۶۲) هنوز در حافظه جمعی زنده است. از همین رو الجزایر را «کشور یک میلیون شهید» مینامند. رهبران انقلابی مانند «فرحات عباس» و «عقیده» با آنکه امروز انتقادهایی به حکومت وجود دارد، همچنان چهرههایی احترامبرانگیزند.
جامعه در حال گذار
جمعیت الجزایر حدود ۴۶ میلیون نفر است که بیش از نیمی از آنها زیر ۳۰ سال دارند. این جمعیت جوان، گرسنه کار، تفریح و آزادیهای بیشتر است. جنبش «حیراک» (Hirak) که در فوریه ۲۰۱۹ پس از اعلام نامزدی بوتفلیقه برای پنجمین دوره شروع شد، خواستار تغییر سیستم و کنارهگیری نخبگان پیر شد. اگرچه این جنبش با فشار خاموش شد اما نشان داد که جامعه الجزایر دیگر آن جامعه ساکت و تسلیمشده سالهای جنگ داخلی (دهه ۱۹۹۰) نیست. امروز، زنان الجزایری در دانشگاهها و حرفههای پزشکی و حقوقی حضوری پررنگ دارند.
اقتصاد گازی در جستوجوی تنوع
الجزایر یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی جهان (رتبه دهم) و صادرکننده اصلی گاز به اروپا از طریق خطوط لوله (به اسپانیا و ایتالیا) است. درآمدهای نفتی و گازی حدود ۹۰ درصد صادرات را تشکیل میدهد و تولید ناخالص داخلی درسال ۲۰۲۵ حدود ۲۲۰ میلیارد دلار تخمین زده میشود اما وابستگی به سوختهای فسیلی، اقتصاد را در برابر نوسانات قیمت جهانی آسیبپذیر کرده است. دولت در دید ۲۰۳۰ برنامههایی برای توسعه انرژی خورشیدی (کویر بزرگ، بهترین مکان برای پنلها)، کشاورزی (خرما، مرکبات، غلات) و صنایع پتروشیمی دارد. مشکل اصلی نرخ بیکاری (بیش از ۱۵ درصد) و فقدان مسکن ارزان برای جوانان است.
رای، کابوس حرام و صدای اعتراض
اگر یک هنر الجزایر را در جهان منحصربهفرد کرده باشد، بیتردید موسیقی «رای» (Raï) است. رای در اوایل قرن بیستم در شهر وهران (Oran) و میان طبقات فقیر متولد شد؛ آوازی که از عشق و رنج روزمره با زبانی صریح میگفت. خوانندگان قدیمی مانند «الشاب خالد» (که بعدها با آهنگ Didi جهانی شد)، «الشاب مامی» و «رشید طه» صدای اعتراض نسل جوان علیه تابوهای اجتماعی و سرکوب سیاسی بودند. در دهه ۸۰، رای توسط حکومت ممنوع اعلام شد اما محبوبیتش چنان بود که نهایتاً پذیرفته شد. امروز رای نه فقط یک سبک موسیقی که نماد هویت الجزایری در خارج از مرزهاست. یونسکو در سال ۲۰۱۵ رای را در فهرست میراث ناملموس ثبت کرد.
فوتبال؛ زخمهای کهنه را مرهم میکند
تیم ملی الجزایر در جام جهانی ۲۰۱۴ به مرحله یک هشتم نهایی رسید و مقابل آلمان (بازی تاریخی ۲-۱) نمایشی فراتر از انتظار ارائه داد. اما بزرگترین افتخار، قهرمانی جام ملتهای آفریقا در ۲۰۱۹ مصر بود؛ تیمی که با ریاضت و عرق، و با «ریاض محرز» کاپیتان در ترکیب، بالاخره طلسم ۲۹ ساله را شکست. سقوط از گروه در جام جهانی ۲۰۲۲ در قطر (با وجود تساوی برابر آرژانتین قهرمان جهان) ناراحتکننده بود اما هواداران الجزایری دست از عشق خود بر نمیدارند. فوتبال در الجزایر مانند موسیقی رای، پناهگاهی است برای فراموشی مشکلات اقتصادی و سیاسی و یادآوری اینکه «روباههای صحرا» همیشه میتوانند طعم پیروزی را به کام مردم برگردانند. دفعه بعد که پیراهن سبز و سفید روباههای صحرا را دیدید، با هر تکل، آواز خالد را در گوش خود بشنوید؛ با هر دریبل، ورق زدن کتاب یاسمینا خضرا را حس کنید و بدانید که پشت هر گل، تمام آن یک میلیون شهید و دیوارهای سفید قصبه الجزیره، فریاد میزنند که ما هنوز زندهایم و دست از آرزو برنمیداریم.