سفید و قرمزهای شمال آفریقا
عقابهایی که هرگز قفس نمیشناسند
محمدرضا رحیم پور/ وقتی تیم ملی تونس با پیراهن سفید و قرمز در جام جهانی حاضر میشود، بسیاری از ما به یاد گلهای به یادماندنی یا شگفتیسازی برابر فرانسه در قطر ۲۰۲۲ میافتیم. اما «عقابهای کارتاژ» فقط یک تیم فوتبال نیستند؛ آنها پرچمدار کشوری هستند که انقلابش از خیابان شروع شد، بهار عربی را رقم زد و حالا در هر ضربه آزاد و هر مهار تماشایی، بخشی از هویت مدنی پیچیده و گیرای خود را فریاد میزند.
جایی که کارتاژ با مدیترانه پیوند خورده
تونس در شمالیترین نقطه آفریقا، در همسایگی الجزایر و لیبی و با خط ساحلی طولانی در کنار دریای مدیترانه قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی باعث شده که تونس همواره چهارراه تمدنها باشد: فنیقیها، رومیها، عربها، عثمانیها و فرانسویها هرکدام ردپایی از خود بر جای گذاشتهاند. آمفیتئاتر باشکوه «الجم» که بعد از رم، بزرگترین آمفیتئاتر جهان است، یادگار دوران روم باستان و ویرانههای کارتاژ با داستان هانیبال، هنوز هم گردشگران را به وجد میآورد.
اما تونس فقط تاریخ سنگی نیست؛ این کشورِ نسبتاً کوچک با حدود ۱۲ میلیون نفر جمعیت در جهان عرب، همیشه پیشگام تغییرات اجتماعی بوده است.
بهار تونسی؛ از خیابان محمد بو عزیزی تا ورزشگاه رادس
۱۷ دسامبر ۲۰۱۰، محمد بوعزیزی، دستفروش جوان تونسی در شهر «سیدی بوزید»، در اعتراض به تحقیر و مصادره وسایل کارش، خودش را آتش زد. این جرقه، انقلابی را شروع کرد که رئیسجمهور وقت زینالعابدین بن علی را پس از ۲۳ سال حکومت سرنگون کرد.
تونس پس از انقلاب، مسیر دشواری را برای گذار به دموکراسی طی کرد؛ تصویب قانون اساسی جدید در ۲۰۱۴، برگزاری انتخابات آزاد و دریافت جایزه صلح نوبل ۲۰۱۵ برای «چهار گفتوگوی ملی تونس» نشاندهنده این تلاش بوده است.
در دل همین تحولات، ورزشگاه رادس در حومه تونس پایتخت، به نماد همبستگی ملی تبدیل شد. تیم ملی فوتبال در آن سالهای پرتنش، توانست با صعود به جام جهانی ۲۰۱۸ (پس از ۱۲ سال غیبت) و کسب نتایج افتخارآمیز، التیامی بر زخمهای سیاسی باشد. فوتبال در تونس، پناهگاهی است برای فراموشی اختلافات طبقاتی و سیاسی و یادآوری آن هویت واحدی که «عقابها» را به پرواز درمیآورد.
اقتصاد زیتون و گردشگری در مسیر اصلاح
اقتصاد تونس بر سه پایه کشاورزی (به ویژه زیتون؛ تونس چهارمین تولیدکننده روغن زیتون جهان است)، معادن فسفات و مهمتر از همه، گردشگری استوار است. در سالهای قبل از انقلاب، صنعت گردشگری حدود ۷ درصد تولید ناخالص داخلی و ۴۰۰ هزار شغل را تأمین میکرد. سواحل زیبای هامامت، سوسه و جریره (جزیره جربا) مقصد اروپاییها بودند اما حملات تروریستی ۲۰۱۵ در موزه باردو و هتل سوسه، ضربه سنگینی به این صنعت زد. تونس اما رفتهرفته توانست خود را بازسازی کند و امروز دوباره شاهد رونق گردشگری است، با این تفاوت که اکنون تونسیها بیش از گذشته بر صنایع فرهنگی و خلاق تأکید دارند.
سینما، موسیقی و هویت زنانه
تونس بدون شک یکی از مهمترین قطبهای فرهنگی جهان عرب است. آهنگهای سنتی «مالوف» (که ریشه در اندلس دارد) تا موسیقی مدرن «رای» که البته رای بیشتر مختص الجزایر است اما تونس سبک خاص خود را دارد و فیلمسازان بزرگی مانند «مفیده تلاتلی» (نخستین زن کارگردان در جهان عرب) و «نوری بوزید» سینمای تونس را به سکوی نقد اجتماعی تبدیل کردهاند.
شاید مهمتر از همه، جایگاه زنان در تونس است. تونس از پیشتازان حقوق زنان در جهان عرب بوده، زنان تونسی آزادانه رانندگی میکنند، تحصیلات عالی دارند و در استادیومها هم حضور پررنگی دارند. تیم ملی فوتبال تونس، اگرچه هنوز نتوانسته از مرحله گروهی جام جهانی عبور کند اما همیشه حریفان بزرگ را آزار داده است: برد ۱-۰ مقابل فرانسه در قطر ۲۰۲۲ (که قهرمان را مغلوب کرد)، تساوی ۲-۲ با اسپانیا در ۲۰۱۸ و پیروزی ۲-۱ مقابل آلمان شرقی سابق در ۱۹۷۸، نشان از روحیه جنگندگی دارد. همان روحیهای که در صادرات فرهنگی، انقلاب مدنی و پایداری اقتصادی تونس هم جاری است.
دفعه بعد که «عقابهای کارتاژ» را در حال بال زدن روی چمن دیدید، بدانید که آن بالها را زنانی که رانندگی میکنند، جوانانی که در خیابان سیدی بوزید شعار دادند و زیتونکارانی که در خاک فقیر اما امیدوار آفریقا ریشه دواندهاند، قوت بخشیدهاند. تونس فقط یک تیم نیست؛ بهاری است که هرگز خزان ندارد.