فوتبال بهمثابه هویت در تونس
رؤیاهای سفید و قرمز
فرخ حسابی/ فوتبال در تونس فقط یک ورزش نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی، هویت اجتماعی و شور جمعی مردمی است که از خیابانهای تونس تا سکوهای ورزشگاههای آفریقا و جهان، با «عقابهای کارتاژ» زندگی میکنند. تیم ملی فوتبال تونس که زیر نظر فدراسیون فوتبال این کشور فعالیت میکند، یکی از پرافتخارترین و باثباتترین تیمهای قاره آفریقا محسوب میشود. حضور مداوم در جام ملتهای آفریقا، صعودهای متعدد به جام جهانی و خلق لحظات تاریخی، باعث شده فوتبال در تونس جایگاهی فراتر از یک رقابت ورزشی داشته باشد.
تونس تاکنون هفت بار به جام جهانی صعود کرده و در جام ملتهای آفریقا نیز حضوری مستمر داشته است.
پیراهن سفید خانگی و لباس قرمز خارج از خانه این تیم، برگرفته از پرچم ملی تونس است و نماد عقاب سرسفید نیز بهعنوان نشانه قدرت و غرور ملی شناخته میشود. ورزشگاه حمادی العقربی در رادس، از سال ۲۰۰۱ خانه اصلی تیم ملی تونس بوده و بسیاری از خاطرات بزرگ فوتبال این کشور در همین ورزشگاه رقم خورده است.
از استعمار تا استقلال
فوتبال در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم توسط مهاجران و استعمارگران اروپایی، بهویژه فرانسویها و ایتالیاییها، وارد تونس شد. در ابتدا این ورزش در انحصار اروپاییها قرار داشت، اما خیلی زود تونسیها فوتبال را به بخشی از هویت ملی خود تبدیل کردند. نخستین تیم غیررسمی تونس در سال ۱۹۲۸ تشکیل شد و برابر تیم دوم فرانسه قرار گرفت؛ دیداری که با شکست سنگین ۸ بر ۲ پایان یافت.
در دوران استعمار، فوتبال به عرصهای برای نمایش هویت ملی تبدیل شد. باشگاههایی مانند اسپرانس تونس، کلوب آفریکن و اسفاقسی نهتنها تیمهای ورزشی، بلکه نمادهای مقاومت فرهنگی و اجتماعی بودند. پس از استقلال تونس در سال ۱۹۵۶، فدراسیون فوتبال این کشور شکل گرفت و تیم ملی رسماً فعالیت خود را آغاز کرد. نخستین مسابقه رسمی تونس پس از استقلال، پیروزی ۴ بر ۳ مقابل لیبی در بازیهای عربی ۱۹۵۷ بود.
نسل طلایی و نخستین درخشش جهانی
دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی را میتوان آغاز دوران طلایی فوتبال تونس دانست. این تیم در جام ملتهای آفریقا ۱۹۶۵ که به میزبانی تونس برگزار شد تا فینال پیش رفت، اما در دیدار نهایی برابر غنا شکست خورد. تونس در سال ۱۹۶۳ نیز قهرمان جام عرب شد و به یکی از قدرتهای نوظهور فوتبال آفریقا تبدیل شد.
اوج این نسل در جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین رقم خورد؛ جایی که تونس به نخستین تیم آفریقایی و عربی تبدیل شد که در تاریخ جام جهانی یک مسابقه را برد. پیروزی ۳ بر ۱ برابر مکزیک، نقطه عطفی در تاریخ فوتبال قاره آفریقا بود و نگاه جهان را به فوتبال این قاره تغییر داد. تونس در همان تورنمنت برابر آلمان غربی به تساوی بدون گل رسید و با وجود حذف از مرحله گروهی، احترام زیادی به دست آورد.
دوران افت
پس از موفقیتهای دهه ۷۰، فوتبال تونس وارد دورهای از افت شد. بین سالهای ۱۹۸۰ تا اوایل دهه ۹۰، این تیم تنها در چند تورنمنت مهم حضور یافت و نتوانست جایگاه گذشته خود را حفظ کند. ناکامی در صعود به جام ملتهای آفریقا و حذفهای پیاپی در مقدماتی جام جهانی، باعث تغییرات متعدد در کادر فنی شد.
با این حال، تونس در این سالها همچنان استعدادهای مهمی را به فوتبال آفریقا معرفی کرد. راضی جایدی با بیش از ۱۰۰ بازی ملی به رکورددار تعداد بازی برای تونس تبدیل شد و عصام جمعه نیز عنوان بهترین گلزن تاریخ تیم ملی را به دست آورد. هرچند نتایج تیم ملی ناامیدکننده بود، اما فوتبال در میان مردم تونس همچنان محبوبترین ورزش کشور باقی ماند.
بازگشت به قدرت و قهرمانی تاریخی ۲۰۰۴
از اواسط دهه ۹۰، تونس بار دیگر مسیر پیشرفت را آغاز کرد. این تیم در جام ملتهای آفریقا ۱۹۹۶ تا فینال پیش رفت، اما برابر آفریقای جنوبی شکست خورد. صعود به جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه نیز نشانهای از بازگشت تونس به سطح اول فوتبال آفریقا بود.دوران طلایی جدید تونس با حضور روژه لومر، سرمربی فرانسوی، شکل گرفت. تونس میزبان جام ملتهای آفریقا ۲۰۰۴ بود و با عملکردی درخشان توانست برای نخستین بار قهرمان قاره شود. پیروزی برابر مراکش در فینال، یکی از مهمترین شبهای تاریخ فوتبال تونس بود. این موفقیت باعث شد تونس در جام کنفدراسیونهای ۲۰۰۵ نیز حضور پیدا و جایگاه خود را در فوتبال جهان تثبیت کند.
حضور متوالی در جام جهانی
تونس در سالهای بعد نیز بارها به جام جهانی صعود کرد؛ هرچند نتوانست از مرحله گروهی عبور کند. در جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه، این تیم با وجود شکست برابر انگلیس و بلژیک، پاناما را شکست داد و نمایشی قابل قبول ارائه کرد. چهار سال بعد در قطر، تونس یکی از تاریخیترین بردهای خود را برابر فرانسه، قهرمان جهان، به دست آورد؛ اما به دلیل پیروزی استرالیا مقابل دانمارک از صعود بازماند.
در سال ۲۰۱۸ تونس به رتبه چهاردهم رنکینگ فیفا رسید که بهترین جایگاه تاریخ این کشور محسوب میشود. همچنین این تیم در مسیر مقدماتی جام جهانی ۲۰۲۶ رکوردی ویژه ثبت کرد و به نخستین تیم تاریخ تبدیل شد که بدون دریافت گل به جام جهانی صعود میکند.
فوتبال باشگاهی و فرهنگ هواداری
فوتبال باشگاهی در تونس ساختاری گسترده دارد و لیگهای حرفهای و نیمهحرفهای در سراسر کشور برگزار میشود. باشگاههای اسپرانس تونس، کلوب آفریکن، النجم الساحلی و اسفاقسی، چهار قدرت سنتی فوتبال این کشور هستند که بیشترین قهرمانیها را در لیگ تونس کسب کردهاند.
رقابت میان این تیمها فقط ورزشی نیست؛ بلکه ریشه در مسائل اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی دارد. هواداران فوتبال در تونس، بهویژه گروههای اولترا، نقش مهمی در فضای اجتماعی کشور ایفا میکنند. اولتراهای تونسی از پیشگامان فرهنگ هواداری در جهان عرب و آفریقا به شمار میروند و با بنرها، سرودها و نمایشهای بزرگ موسوم به «تیفو» شهرت دارند.
در سالهای اخیر، فوتبال تونس به بستری برای بیان مطالبات اجتماعی و سیاسی نیز تبدیل شده است. بسیاری از گروههای هواداری در اعتراضات اجتماعی حضور فعال داشتهاند و شعارهای آنان بازتابی از دغدغههای نسل جوان تونس بوده است. از نگاه بسیاری از تونسیها، فوتبال تنها یک مسابقه نیست؛ بلکه فضایی برای مطالبه کرامت، آزادی و هویت اجتماعی است.
میان امید و چالش
با وجود افت مقطعی در برخی دورهها، فوتبال تونس همچنان یکی از قدرتهای مهم آفریقا به شمار میرود. این کشور با تکیه بر ساختار باشگاهی قوی، استعدادهای جوان و فرهنگ فوتبالی ریشهدار، همواره توانسته در سطح قاره رقابت کند. بازگشت سامی الطرابلسی به نیمکت تیم ملی و صعود مقتدرانه به جام جهانی ۲۰۲۶، بار دیگر امیدها را در میان هواداران زنده کرده است.
در عین حال، فوتبال تونس با چالشهایی مانند مشکلات مدیریتی، فساد اداری و اختلافات اقتصادی میان باشگاهها روبهروست. با این وجود، شور بیپایان هواداران و جایگاه فوتبال در زندگی روزمره مردم تونس، نشان میدهد که «عقابهای کارتاژ» همچنان یکی از مهمترین نمادهای ملی این کشور باقی خواهند ماند.
ستاره اصلی از لیگ مصر
تونس نیز یکی از تیمهای انگشتشمار جام جهانی ۲۰۲۶ محسوب میشود که در ترکیب آن نمیتوان چندان بازیکنان نام آشنایی را مشاهده کرد. چهرههایی چون عیسی لعیدونی یا هانیبال مجبری بازیکن برنلی که سابقه حضور در آکادمی منچستریونایتد را دارد، از بازیکنان مطرح تونس هستند اما شاید تأثیرگذارترین بازیکن این تیم، محمدعلی بنرمضان باشد؛ ستارهای که در دوران حضور در باشگاه اسپیرانس کشورش، یکی از عوامل اصلی دو قهرمانی متوالی این تیم در لیگ قهرمانان فوتبال آفریقا بود و این روزها برای تیم الاهلی مصر به میدان میرود. بنرمضان در مرحله مقدماتی نیز با گلزنی مقابل گینه استوایی، گل منجر به قطعی شدن صعود تونس به جام جهانی ۲۰۲۶ را به ثمر رساند. او که سابقه حضور در لیگ مجارستان را هم دارد، یک هافبک کامل در ترکیب تیم ملی کشورش محسوب میشود و لموشی در صورت آمادگی وی، حساب زیادی روی او باز خواهد کرد.
صبری، سکان را از سامی گرفت
در مرحله مقدماتی جام جهانی ۲۰۲۶ هدایت تیم ملی تونس برعهده سامی طرابلسی بود که پس از سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳، برای دومین بار هدایت تیم ملی کشورش را برعهده داشت اما حذف از مرحله گروهی جام ملتهای عرب فیفا و شکست مقابل مالی در مرحله یکهشتم نهایی جام ملتهای آفریقا، فدراسیون فوتبال تونس را مجاب به قطع همکاری با طرابلسی کرد تا بازیکن تونسیالاصل سابق تیم ملی فرانسه یعنی صبری لموشی که سابقه ۱۲ بازی ملی برای فرانسویها را دارد، به عنوان سرمربی تونس در جام جهانی ۲۰۲۶ معرفی شود. هافبک سابق اینتر، پارما و موناکو، دوران مربیگری خود را با حضور روی نیمکت تیم ملی ساحل عاج آغاز کرده بود و در جام جهانی ۲۰۱۴، با وجود پیروزی در بازی اول مقابل ژاپن، با دو شکست تلخ مقابل کلمبیا و یونان از دور رقابتها کنار رفت. پس از آن، او تجربههایی را در الجیش قطر، رن، ناتینگهام فارست، الدحیل، کاردیف و الریاض پشتسر گذاشت و حالا با کولهباری از تجربه برای نخستین بار هدایت تونس را برعهده گرفته است. هرچند که حضور او در این تیمها، با افتخارات مشخصی همراه نبوده اما این جام جهانی، فرصتی برای لموشی خواهد بود که خود را به عنوان یک سرمربی بینالمللی موفق اثبات کند. دو بازی اول او روی نیمکت تونس، با پیروزی مقابل هائیتی و تساوی برابر کانادا همراه شده است.
Group F
هفتمین حضور در جام جهانی
سرمربی: صبری لموشی(فرانسه)
کاپیتان: الیاس سخیری
بهترین عملکرد: حضور در مرحله گروهی(۱۹۷۸، ۱۹۹۸، ۲۰۰۲، ۲۰۰۶، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲)
رتبه در ردهبندی فیفا: ۴۴
ستارگان: هانیبال مجبری(برنلی)، الیاس سخیری(فرانکفورت)
و محمدعلی بنرمضان(الاهلی مصر)
برنامه بازیها:
دوشنبه ۲۵ خرداد: سوئد - تونس ۵:۳۰
شنبه ۳۰ خرداد: تونس - ژاپن ۷:۳۰
جمعه ۵ تیر: تونس - هلند ۲:۳۰