سمفونی رنگها در ارتفاعات مکزیک
جایی که فوتبال به کمال رسید
محمدرضا رحیمپور
خبرنگار
اگر جامهای ۱۹۶۲ و ۱۹۶۶ با خشونت و تاکتیکهای دفاعی گره خورده بود، جام جهانی ۱۹۷۰ مکزیک بازگشت شکوهمندانه به «زیبایی» بود. این اولین جامی بود که از قاب تلویزیونهای رنگی در سراسر جهان پخش شد؛ گویی فوتبال با خروج از دنیای سیاهوسفید، روح تازهای گرفت. اما پیش از آنکه توپ جادویی «تلهاستار» در ورزشگاه آتزتکا به حرکت درآید، سایههای سیاست و حواشی پلیسی بر سر جام سنگینی میکرد.
جام جهانی ۱۹۷۰ مکزیک از همان آغاز، نشانههای بازگشت زیبایی به فوتبال را آشکار کرد. تماشاگران برای اولینبار، جلوه واقعی پیراهن زرد برزیل و آبی ایتالیا را روی چمن دیدند. فوتبال، دیگر فقط یک مسابقه نبود؛ به یک نمایش بصری بدل شده بود.
برگزاری مسابقات در ساعتهای گرم روز، به دلیل پخش تلویزیونی برای اروپا، با اعتراض بازیکنان همراه بود؛ با این حال، کیفیت فنی بازیها چنان بالا بود که این مسأله به حاشیه رفت.
ماجرای دستبند بوگوتا
بزرگترین حاشیه پیش از شروع جام، نه در مکزیک، بلکه در کلمبیا رقم خورد. تیم ملی انگلستان (مدافع عنوان قهرمانی) برای بازیهای تدارکاتی به بوگوتا رفته بود که ناگهان خبری جهان را تکان داد: «بابی مور»، کاپیتان بااخلاق انگلستان، به اتهام سرقت یک دستبند الماس از جواهرفروشی هتل بازداشت شد!
این حادثه بوی یک توطئه سیاسی برای تضعیف روحیه انگلیسیها را میداد. بابی مور چهار روز در حبس خانگی بود و در حالی که تیمش به مکزیک رفته بود، او با ضمانت آزاد شد. اگرچه او بعداً از تمام اتهامات تبرئه شد اما این اتفاق تمرکز انگلیسیها را بر هم زد. بابی مور با همان خونسردی همیشگی به اردو بازگشت اما این «جنگ روانی» زخمی بود که تا پایان جام بر تن سهشیرها باقی ماند.
وقتی فوتبال به جنگ رسید
مرحله مقدماتی این جام، یکی از تلخترین فصلهای تاریخ فوتبال را رقم زد. دیدارهای حساس میان هندوراس و السالوادور به تنشهای سیاسی دامن زد و در نهایت به درگیری نظامی میان دو کشور انجامید؛ جنگی کوتاه اما خونبار که به «جنگ فوتبال» معروف شد. هرچند ریشههای این درگیری عمیقتر از یک مسابقه بود، اما فوتبال جرقهای شد بر انبار باروت.
بازی قرن
نیمهنهایی میان ایتالیا و آلمان غربی، یکی از ماندگارترین مسابقات تاریخ شد. بازی در وقت قانونی با تساوی به پایان رسید اما در وقت اضافه پنج گل ردوبدل شد تا ایتالیا با نتیجه ۴–۳ پیروز شود. در این میان، فرانتس بکنباوئر با کتف آسیبدیده و دست بسته تا پایان در زمین ماند؛ تصویری از تعهد و ایستادگی. با این حال، فشار این مسابقه سنگین، توان ایتالیا را برای فینال کاهش داد.
برزیل؛ تیمی فراتر از ستارهها
برزیل۱۹۷۰ زیر نظر ماریو زاگالو، ترکیبی کمنظیر از خلاقیت و هماهنگی را به نمایش گذاشت. ماریو زاگالو اولین کسی شد که هم به عنوان بازیکن و هم مربی قهرمان میشد و تیمی ساخت که در آن ۵ بازیکن با شماره ۱۰ باشگاهیشان حضور داشتند: پله، ژرسون، ریولینو، توستائو و جرزینیو. جرزینیو در تمام مسابقات گل زد؛ رکوردی که هنوز تکرار نشده است. پله نیز پس از ناکامی در جام ۱۹۶۶، بازگشتی باشکوه داشت و نقش محوری خود را بازیافت.
لحظههایی که تاریخ شدند
در دیدار برزیل و انگلستان، ضربه سر پله با واکنش خارقالعاده گوردون بنکس مهار شد؛ صحنهای که هنوز به عنوان یکی از بهترین سیوهای تاریخ شناخته میشود. در برابر اروگوئه نیز، پله بدون لمس توپ، با یک حرکت هوشمندانه دروازهبان را فریب داد؛ نمایشی از نبوغی که فراتر از تکنیک صرف بود.
نوآوری در قوانین
جام ۱۹۷۰ نقطه عطفی در قوانین فوتبال بود، کارتهای زرد و قرمز برای نخستینبار معرفی شدند، هرچند در این دوره هیچ بازیکنی اخراج نشد. همچنین امکان دو تعویض در هر بازی فراهم شد؛ تغییری که به کاهش آسیبهای جدی کمک کرد. پخش رنگی مسابقات نیز چهرهای تازه به فوتبال بخشید و آن را به محصولی جهانیتر تبدیل کرد.
فینال؛ اوج یک نمایش
فینال میان برزیل و ایتالیا با پیروزی ۴–۱ برزیل به پایان رسید. گل نخست با ضربه سر تماشایی پله به ثمر رسید اما گل چهارم برزیل بیش از همه در تاریخ ماندگار شد. حرکتی تیمی که با مشارکت چندین بازیکن شکل گرفت و با ضربه نهایی کارلوس آلبرتو کامل شد؛ گلی که هنوز به عنوان نمونهای کامل از فوتبال جمعی شناخته میشود.
میراث یک جام
برزیل با کسب سومین قهرمانی، جام ژول ریمه را برای همیشه به دست آورد. جام جهانی ۱۹۷۰ نهتنها یک تورنمنت موفق، بلکه نقطهای تعیینکننده در تاریخ فوتبال بود؛ جایی که بازی از قالب نتیجهگرایی صرف خارج شد و به هنری جمعی بدل گشت. این رقابتها، پله را به چهرهای فراتر از یک ستاره ورزشی تبدیل کرد؛ به نمادی جهانی از فوتبال.