غول بتنی غمهای برزیل
روایتی از ساخت ماراکانا
پس از ۱۲ سال وقفه در برگزاری جام جهانی به دلیل جنگ جهانی دوم، فیفا در سال ۱۹۴۶ میزبانی جام ۱۹۵۰ را به برزیل سپرد. برزیل که در آن زمان کشوری در حال توسعه با آرزوهای جهانی بود، این رویداد را فرصتی طلایی برای نمایش قدرت و مدرنیته خود به جهان دانست. نقشهای کشیده شد بلندپروازانهتر از هر آنچه فوتبال تا آن روز دیده بود، ساختن بزرگترین ورزشگاه جهان در قلب ریودوژانیرو، در منطقهای به نام «ماراکانا».
زمین افسانهای؛ از تالاب تا بتن
زمینی که ورزشگاه روی آن ساخته شد، سالها قبل محلی برای شکار پرندگان و تالابی کمعمق بود. معماران برزیلی به سرپرستی «رافائل گالو» و «پدرو پائولو برناردس» طرحی انقلابی ارائه کردند. ساخت و ساز در اوت ۱۹۴۸ آغاز شد، یعنی کمتر از دو سال مانده به شروع جام جهانی. زمان فوقالعاده اندک، کار را به جنونی تمامنشدنی تبدیل کرد.
بیش از 10هزار کارگر به صورت شبانهروزی، بدون وقفه و حتی در تعطیلات مذهبی مشغول کار شدند. هزاران کیسه سیمان و صدها تن آهنآلات از سراسر برزیل به ریو سرازیر گردید. ابعاد پروژه چنان عظیم بود که گاهی کمبود مصالح، کار را متوقف میکرد، اما اراده دولت برزیل برای به پایان رساندن این غول بتنی، کوتاهآمدن را محال ساخته بود.
هزینهها و فداکاریها
هزینه ساخت ماراکانا به سرعت از بودجه اولیه خارج شد. دولت برزیل ناچار به دریافت وامهای داخلی و خارجی شد. برخی منابع تاریخی میگویند که برای تأمین هزینهها، مالیاتهای جدیدی بر کالاهای لوکس وضع گردید؛ حتی از محل درآمد بلیتفروشی مسابقات بومی نیز استفاده کردند. این فشار اقتصادی، بعدها به یکی از موضوعات انتقادی مردم برزیل تبدیل شد، به ویژه آنکه بسیاری از کارگران ساختمانی سادهزیست، با دستمزدهای ناچیز زیر آفتاب سوزان ریو کار میکردند.
افتتاح با عجله؛ بدون سقف و بدون آمادگی کامل
ژوئن ۱۹۵۰ فرا رسید اما ورزشگاه هنوز کامل نشده بود. بخش زیادی از سقف پیشبینی شده طراحی نشده بود. رختکنها، جایگاه خبرنگاران و تأسیسات جانبی در آستانه مسابقات تنها با چوب و فلزات موقت ساخته شدند. در روز افتتاحیه ماراکانا (۲۴ ژوئن ۱۹۵۰)، ورزشگاه رسماً آماده اعلام شد اما بسیاری از کارگران هنوز روی سکوهای انتهایی در حال دوختن صندلیهای چوبی بودند. با این همه، ظرفیت رسمی ۱۷۳,۸۵۰ نفری اعلام شد، رقمی که برخی منابع حضور واقعی بیش از ۲۰۰,۰۰۰ نفر را برای فینال جام ۱۹۵۰ ثبت کردهاند.
ویژگیهای معماری شگفتانگیز
ماراکانا در آن زمان دارای فرمی بیضیگونه بود و بدون دیوارهای بلند بتنی اطراف، طراحی شده بود تا دید کاملی از زمین به تماشاگران بدهد. در طراحی آن تأکید بر تجمع حداکثری جمعیت بود، نه ایجاد آسایش مدرن (مثلاً صندلیهای شمارهدار یا راهروهای پهن). این مسأله بعدها در فاجعه ازدحام جمعیت در مسابقات بعدی، انتقاداتی را برانگیخت.
ماراکانازو؛ تولد یک افسانه تلخ
۱۶ ژوئیه ۱۹۵۰، ماراکانا میزبان دیدار تعیینکننده قهرمانی میان برزیل و اروگوئه بود. برزیل فقط به یک تساوی نیاز داشت تا در جدول جام جهانی که به صورت گروهی برگزار میشد، به قهرمانی برسد اما با وجود دهها هزار تماشاگر برزیلی، اروگوئه ۲-۱ پیروز شد. این شکست که به «ماراکانازو» معروف شد، استادیوم را تبدیل به نماد اندوه ملی کرد. پس از آن، ماراکانا دیگر فقط یک ورزشگاه نبود؛ او به زیارتگاهی برای یادآوری شکست بزرگ بدل شد.
میراث تا امروز
ماراکانا چندین بار بازسازی شده، ظرفیتش به حدود ۷۸ هزار نفر کاهش یافته، سقف کامل دارد و اینک هم میزبان مسابقات بزرگ و هم کنسرتهای جهانی است اما روح حقیقی آن، همچنان در خاطره 12 سال انتظار و عجله ساخت و اندوه روز پایانی خلاصه میشود. برای برزیلیها، ماراکانا یادآور این حقیقت تلخ است، گاهی بزرگترین سازهها، بزرگترین غمها را نیز در دل نگه میدارند.