بازگشت فوتبال بعد از 12 سال تلخ
روزی که نبض فوتبال دوباره به جریان افتاد
محمدرضا رحیمپور
خبرنگار
۲۴ ژوئن ۱۹۵۰، برزیل. پس از 12 سال انتظار، سوت آغاز چهارمین دوره جام جهانی فوتبال در ریودوژانیرو به صدا درآمد. مسابقاتی که نه فقط یک رویداد ورزشی، بلکه نماد بازگشت امید پس از سالها جنگ و ویرانی بود. جنگ جهانی دوم که بسیاری از کشورهای جهان را در آتش خود سوزاند و جامهایی را که قرار بود در ۱۹۴۲ و ۱۹۴۶ برگزار شود، برای همیشه از تقویم دنیا حذف کرد.
چرا جامهای قبلی برگزار نشدند؟
جام جهانی از سال ۱۹۳۰ هر چهار سال یک بار برگزار میشد اما جنگ جهانی دوم در ۱۹۳۹ آغاز شد و اروپا را در آتش خود فرو برد. قارهای که بستر اصلی فوتبال حرفهای جهان بود، به میدان نبرد تبدیل شد و میلیونها انسان و زیرساختهای کشورها نابود شد.
جام جهانی ۱۹۴۲ و ۱۹۴۶ هرگز برگزار نشد؛ فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) حتی برنامهای برای این دو دوره نداشت، چرا که کشورهای درگیر، توانی برای میزبانی یا اعزام تیم نداشتند. شاید تنها فایده این وقفه آن بود که انگلستانی که در جامهای قبلی حاضر نمیشد و جام جهانی را به رسمیت نمیشناخت به جمع شرکتکنندگان آورد.
برزیل؛ تنها نامزد میزبانی
پایان جنگ در ۱۹۴۵، تب فوتبال را دوباره جهانگیر کرد. اروپای زخمخورده از جنگ، قدرت میزبانی نداشت و فیفا نگاه خود را به قارهای معطوف کرد که از گزند جنگ در امان مانده بود، آمریکای جنوبی. در سال ۱۹۴۶ در کنگره فیفا، برزیل به عنوان تنها کشوری که درخواست رسمی برای میزبانی ارائه کرد، پذیرفته شد. برزیل که فوتبال در آن بیش از هر چیز دیگری هوادار داشت، فرصتی یافت تا مهد برگزاری بزرگترین جشن فوتبالی باشد.
ماراکانا؛ ساختهای برای تاریخ
دولت برزیل تصمیم گرفت پیام خود را به جهان با ساختن غولی از سیمان و فولاد نشان دهد. ورزشگاه ماراکانا در ریودوژانیرو ساخته شد؛ با گنجایش رسمی ۱۷۳,۸۵۰ نفر که برخی منابع آن را بیش از ۲۰۰,۰۰۰ نفر میدانند و امروز هم یکی از بزرگترین ورزشگاههای جهان به شمار میرود.
رقابتی بدون فینال رسمی
نکته جالب درباره این دوره از جام جهانی این بود که بر خلاف تمام دورههای پیشین و پسین، دیدار فینال نداشت!
چهار تیم برتر یعنی برزیل، اروگوئه، اسپانیا و سوئد در یک گروه چهارتایی به صورت دورهای با هم مسابقه دادند و تیمی که بیشترین امتیاز را میآورد، قهرمان میشد. در مرحله گروهی اما تیمها در چهار گروه به مصاف هم رفتند و ۱۳ تیم در ۶ ورزشگاه و ۶ شهر برزیل به رقابت پرداختند.
شگفتیها و غایبان بزرگ
در مسیر برگزاری این جام، تیم ملی انگلیس برای اولین بار پا به رقابتهای جهانی گذاشت و با پذیرش شکست ۰-۱ از آمریکا، در اولین تجربه خود رسوایی بزرگ تاریخی ساخت. در سوی دیگر، تیم ملی ایتالیا که قهرمان دو دوره پیاپی پیش از جنگ (۱۹۳۴ و ۱۹۳۸) بود، در دور اول حذف شد.
لحظه پایانی؛ ماراکانا در سکوت فرو میرود
۱۶ ژوئیه ۱۹۵۰، ماراکانا مملو از ۱۷۳,۸۵۰ تماشاگر است چرا که برزیلیها خود را قهرمان میبینند. برزیل تا دقیقه ۶۶ بازی را یک بر صفر پیش است. اروگوئه فرصتی برای بازگشت ندارد اما فوتبال قانونش را مینویسد. خوان آلبرتو شیافینو در دقیقه ۶۶ بازی را به تساوی میکشد و در دقیقه ۷۹ آلسیدس گیجیا با نفوذ از جناح راست و عبور از دروازهبان برزیل، باربوسا، ضربه نهایی را میزند. توپ از زیر دستان دروازهبان برزیلی عبور میکند و به تور مینشیند.
۲ بر ۱ به سود اروگوئه. سکوهایی که لحظاتی پیش از شادی فریاد میزدند، در سکوت محض فرو میروند. به این واقعه در تاریخ فوتبال «ماراکانازو» یا «شکست تلخ ماراکانا» میگویند.
«فقط سه نفر توانستند ماراکانا را ساکت کنند: پاپ، فرانک سیناترا و من»
این جمله معروفی است که بعدها آلسیدس گیجیا در توصیف آن روز تاریخی بیان کرد.
اروگوئه قهرمان شد، برزیل ماتمزده
با این پیروزی، اروگوئه برای دومین بار قهرمان جهان شد و برزیل نایبقهرمان. سوئد جایگاه سوم و اسپانیا چهارم شدند. برزیلیها تا مدتها عزادار بودند. این شکست چنان ضربه روانی سنگینی به ملت برزیل وارد کرد که تا سالها، رنگ زرد پیراهن تیم ملی را ممنوع کردند و از نواختن سرود ملی در مسابقات داخلی خودداری میکردند.
جام ژول ریمه و میراث تاریخی
در این دوره از مسابقات، فیفا برای تجلیل از ژول ریمه، بنیانگذار جام جهانی و رئیس وقت فیفا، نام جام قهرمانی را به «جام ژول ریمه» تغییر داد تا یادبود ۲۵ سال ریاست او باشد. جامی که اروگوئه آن را به خانه برد و جشن را در مونتهویدئو برپا کرد.
جام جهانی ۱۹۵۰ فقط یک تورنمنت فوتبال نبود؛ شروع دوباره رؤیای برادری میان ملتها پس از جنگ جهانی دوم بود.
ماراکانا، شاید هنوز هم در شبهای بارانی، زمزمه غم آن روز تاریخی را میخواند؛ اما داستانی که برزیل برای جهان نوشت، ماجرایی بود از ایمان، غرور و البته تلخی بزرگ.