تقابل سنت و مدرنیته در قلب اروپا
روایت فرهنگ عامه از طریق فوتبال سوئیس
فرخ حسابی/ سوئیس، سرزمین کوههای آلپ، شکلاتهای رنگارنگ و سیاست بیطرفی، در نگاه اول شاید چندان با فوتبال گره نخورده باشد اما این کشور که در همسایگی آلمان، فرانسه، ایتالیا و اتریش قرار گرفته نه تنها یکی از قدیمیترین فدراسیونهای فوتبال جهان را در خود جای داده، بلکه فوتبال در این دیار به آینهای تمامنما برای بازتاب فرهنگ، تاریخ و تحولات اجتماعی این کشور چندزبانه تبدیل شده است. از میادین روستایی گرفته تا ورزشگاههای مدرن، فوتبال در سوئیس روایتگر داستانهایی از مهاجرت، برابری جنسیتی و میزبانیهای جهانی است. این مطلب سفری است به قلب فوتبال این سرزمین و کشف پیوندهای ناگسستنی آن با هویت عامه مردم سوئیس.
از ورود انگلیسیها تا نقرهدار المپیک
فوتبال در اواسط قرن نوزدهم و توسط دانشجویان و بازرگانان انگلیسی به سوئیس وارد شد. اولین باشگاه فوتبال ثبتشده در خارج از انگلستان، باشگاه لوزان بود که در سال ۱۸۶۰ تأسیس شد. این نفوذ فرهنگی تا بدانجا پیش رفت که حتی نام فدراسیون فوتبال این کشور (SFV/ASF) که در سال ۱۸۹۵ بنیان نهاده شد، به زبان انگلیسی انتخاب شد. برخلاف آلمان و فرانسه که مدتها با این ورزش بیگانه بودند، سوئیس به دلیل ارتباطات تجاری و صنعتی گسترده، به یکی از نخستین پایگاههای فوتبال قاره اروپا تبدیل شد و در سال ۱۹۰۴ جزو بنیانگذاران فیفا بود.
اوج اولیه فوتبال سوئیس در عرصه بینالمللی به المپیک ۱۹۲۴ پاریس بازمیگردد. جایی که تیم ملی این کشور با غلبه بر حریفانی قدرتمند، به فینال راه یافت و مدال نقره را کسب کرد. هرچند که در آن دیدار مقابل اروگوئه شکست خوردند، اما این موفقیت، جرقهای برای محبوبیت گسترده این ورزش در میان تودههای مردم شد.
فوتبال به مثابه نماد وحدت
و یکپارچگی فرهنگی
یکی از جذابترین وجوه فوتبال در سوئیس، نقش آن به عنوان موتور محرک یکپارچگی اجتماعی است. در کشوری که بیش از یکچهارم جمعیت آن را مهاجران یا فرزندان مهاجران تشکیل میدهند، زمین فوتبال به عرصهای برای نمایش همبستگی تبدیل شده است. نسل طلایی اخیر فوتبال سوئیس به خوبی این تنوع فرهنگی را به تصویر کشیده است. ستارگانی چون گرانیت ژاکا و ژردان شکیری (با ریشههای کوزوواری)، بریل امبولو (متولد کامرون) و جردان لوتومبا (با ریشه کنگویی)، تنها بخشی از این پازل چندفرهنگی هستند. جالب است بدانید که نخستین بازیکن با اصلیت ترکیتبار، کوبیلای تورکیلماز، در سال ۱۹۸۸ به تیم ملی دعوت شد؛ در حالی که کشور همسایه آلمان نزدیک به یک دهه بعد چنین اقدامی را انجام داد. این رویکرد باز، فوتبال سوئیس را به نمادی از مدل موفق «یکپارچگی از طریق ورزش» تبدیل کرده است.
رویارویی دوگانه؛ بوکولیک در برابر جهانی
فرهنگ فوتبال سوئیس دارای یک دوگانگی جذاب است. از یک سو، فوتبال در این کشور عمیقاً محلی و «بوکولیک» (چوپانی یا روستایی) باقی مانده است. هواداران حاضرند زیر باران سیلآسا در زمینهای بدون سکو در حومه شهرها، تیم محبوبشان را تشویق کنند. این عشق بیآلایش به فوتبال، ریشه در سنتهای باشگاهی دارد که برخی از آنها مانند گراسهاپر زوریخ یا یانگ بویز برن، نامهایی انگلیسی دارند که یادگار دوران شکلگیری این ورزش است.
از سوی دیگر، سوئیس میزبان رویدادهای بزرگی چون جام جهانی ۱۹۵۴، یورو ۲۰۰۸ (مشترک با اتریش) و یورو ۲۰۲۵ زنان بوده است. این رویدادها باعث ساخت استادیومهای مدرن و به رخ کشیدن توانمندیهای لجستیکی این کشور کوچک شده است. جایی که تیم کوچک سروت ژنو، روزی در زمین روستایی مشغول بازی است و مدتی بعد در برابر غولهایی مثل چلسی در ورزشگاه معروف استمفوردبریج قد علم میکند. این «تقابل دوگانه» در واقع بازتابی از فرهنگ عامه سوئیس است؛ جایی که مدرنیته و فناوری در عین احترام به طبیعت و ریشههای بومی، در کنار هم معنا مییابند.
زنان و فوتبال؛ از ممنوعیت
تا طلسمشکنی در یورو ۲۰۲۵
شاید تلخترین بخش تاریخ فوتبال سوئیس، نحوه برخورد با فوتبال زنان باشد. اگرچه زنان در این کشور از سال ۱۹۷۱ حق رأی پیدا کردند، اما فوتبال زنان برای دههها به عنوان پدیدهای «غیرزنانه» و «مضر از نظر پزشکی» طرد میشد. این رشته تا سال ۱۹۹۳ به طور کامل توسط فدراسیون به رسمیت شناخته نشد.
با این حال، تحولات سریع بوده است. کسب میزبانی مسابقات قهرمانی زنان اروپا در سال ۲۰۲۵ (یورو ۲۰۲۵) نقطه عطفی تاریخی محسوب میشود. برای اولین بار، تیم ملی زنان سوئیس در ورزشگاه سنت یاکوب در بازل مقابل نروژ در برابر بیش از ۳۰ هزار تماشاگر به میدان خواهد رفت. این رویداد که توسط تیمی تماماً زنانه از زنان فوتبالدوست سازماندهی شده، نه تنها برای ارتقای جایگاه فوتبال زنان، بلکه به عنوان ابزاری برای «تغییر فرهنگی» در نگاه جامعه به زنان در عرصه عمومی تلقی میشود.
چالشها و آینده پیش رو
با وجود این پیشرفتها، فوتبال سوئیس با چالشهایی دست و پنجه نرم میکند. یکی از مهمترین آنها، فاصله طبقاتی و جنسیتی است. بر اساس تحقیقات، درآمد و بودجه تیمهای مردان چندین برابر تیمهای زنان است و بسیاری از بازیکنان زن برای تأمین معاش مجبور به کار در کنار فوتبال هستند. با این حال، برگزاری تورنمنتهای بینالمللی و افزایش توجه رسانهها، نویدبخش روزهای روشنتری است. همچنین حضور بازیکنان با پیشینه مهاجرتی، همچنان یک الگوی موفق برای مبارزه با نژادپرستی و تبعیض در ورزش و جامعه است.
ژاکا، رهبر اصلی میانه میدان
سوئیس همواره تیمی با بازیکنان مختلف در لیگهای معتبر اروپا به ویژه بوندسلیگا بوده و در این نسل نیز اکثر بازیکنان، در لیگهای معتبر بازی میکنند اما ستارگان حاضر در باشگاههای مدعی فوتبال جهان چندان زیاد نیستند.
همچنان باید کاپیتان تیم، بازیکن سابق آرسنال و لورکوزن و هافبک فعلی ساندرلند یعنی گرانیت ژاکا را به عنوان ستاره اصلی سوئیس معرفی کرد.
بازیکنی که به عنوان یک رهبر در خط میانی سوئیس، چه از لحاظ کیفیت فنی و چه به لحاظ قدرت رهبری، مهمترین بازیکن سوئیس محسوب میشود و احتمالاً در ۳۳ سالگی آخرین جام جهانی خود را تجربه کند. البته در این نسل از بازیکنان جوانی چون دن اندویه ستاره ناتینگهام فارست میتوان انتظار درخشش در جام جهانی را داشت.
مرد شیکپوش علیه انتقادات
پیش از یورو ۲۰۲۴ و به دلیل نتایج نسبتاً ضعیف، بسیاری از کارشناسان و هواداران در سوئیس خواهان برکناری مورات یاکین بازیکن سابق تیم ملی کشور از هدایت سوئیس بودند اما عملکرد نسبتاً مطلوب در یورو ۲۰۲۴ با چاشنی حذف کردن ایتالیا در مرحله یکهشتم و شکست برابر انگلیس در ضربات پنالتی مرحله یکچهارم نهایی، او را روی نیمکت تیم ملی نگه داشت.
یاکین که در رسانههای زرد ورزشی جهان به عنوان یکی از نمادهای شیکپوشی و جذابیت در بین سرمربیان ملی فوتبال در جهان معرفی شده، عملکرد مطلوبی در لیگ ملتهای اروپا نداشت اما با صعود بدون شکست در سال ۲۰۲۵ به جام جهانی، توانسته سوئیس را پیش از جام ۲۳ به یک ثبات مناسب برساند و حالا، خبری از انتقاداتی که پیش از یورو ۲۰۲۴ مطرح میشد، نیست.
GroupB
سیزدهمین حضور در جام جهانی
سرمربی: مورات یاکین(سوئیس)
کاپیتان: گرانیت ژاکا
بهترین عملکرد: صعود به یکچهارم نهایی(۱۹۳۴، ۱۹۳۸ و ۱۹۵۴)
رتبه در ردهبندی فیفا: ۱۹
ستارگان: مانوئل آکانجی(اینتر)، گرانیت ژاکا(ساندرلند) و دن اندویه(ناتینگهام فارست)
برنامه بازیها:
شنبه ۲۳ خرداد: قطر - سوئیس ۲۲:۳۰
پنجشنبه ۲۸ خرداد: سوئیس - بوسنی ۲۲:۳۰
چهارشنبه ۳ تیر: سوئیس - کانادا ۲۲:۳۰