استانداردهای تازه AFC، ضعف مدیریت باشگاه‌ها و پسرفت زیرساخت‌های فوتبال ایران
بازگشت به قصه فوتبال آماتور
محمدرضا رحیم‌پور
خبر‌نگار
چرخه تازه صدور مجوز باشگاهی از دهم مهرماه آغاز شده است؛ چرخه‌ای که بار دیگر میزان آمادگی فوتبال ایران برای انطباق با استانداردهای کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) را به آزمون می‌گذارد. آخرین کارنامه رسمی صدور مجوز، تصویر چندان امیدوارکننده‌ای از وضعیت باشگاه‌های ایرانی ارائه نمی‌دهد: تعداد باشگاه‌های دارای مجوز حرفه‌ای کاهش یافته، شش باشگاه در سطح مجوز ملی متوقف شده‌اند و چهار باشگاه نیز از دریافت هرگونه مجوز بازمانده‌اند. در لیگ دسته اول هم دست‌کم ۹ باشگاه با خطر کسر امتیاز مواجه هستند. همزمان، مقررات تازه AFC درباره استانداردهای ورزشگاهی، ضعف زیرساخت‌های فوتبال ایران را آشکارتر کرده است؛ به‌گونه‌ای که هیچ ورزشگاهی در کشور در سطح A آسیا قرار ندارد و تنها یک ورزشگاه شرایط دریافت مجوز سطح B را دارد.
آغاز چرخه جدید صدور مجوز، فرصتی دوباره برای باشگاه‌هاست تا کاستی‌های ساختاری خود را برطرف کنند؛ اما پرسش اساسی این است که آیا فوتبال ایران توان مدیریتی، مالی و اجرایی لازم برای همراهی با استانداردهایی را دارد که هر سال دقیق‌تر و سختگیرانهتر می‌شوند؟ آمار موجود نشان می‌دهد فاصله میان الزامات فوتبال حرفه‌ای آسیا و عملکرد بخش قابل توجهی از باشگاه‌های ایرانی همچنان پابرجاست. این فاصله، تنها حاصل تغییر مقررات نیست؛ بلکه عملکرد مدیران باشگاه‌ها و میزان اثربخشی نظارت نهادهای مسئول را نیز زیر سؤال می‌برد.
اخیراً محمدرضا ساکت، مدیر صدور مجوز حرفه‌ای فدراسیون فوتبال، از برگزاری کارگاه آموزشی مدیران آکادمی باشگاه‌های لیگ برتر خبر داده و اعلام کرده است این دوره پس از یک سال بررسی از سوی مجموعه سازمان لیگ برگزار شده است. به گفته ساکت، در این کارگاه تازه‌ترین استانداردهای کنفدراسیون فوتبال آسیا در حوزه صدور مجوز باشگاهی تشریح شده و موضوعاتی مانند بودجه آکادمی‌ها، زیرساخت‌ها و الزامات فنی مورد بررسی قرار گرفته است.
ساکت آکادمی‌ها را از نگاه AFC نقطه‌ای پایدار برای شناسایی، پرورش و ارتقای استعدادها دانسته و بر ضرورت توجه باشگاه‌ها به مدیران آکادمی و مربیان سازنده تأکید کرده است. این رویکرد نشان می‌دهد ارزیابی صلاحیت باشگاه‌ها دیگر به ارائه اسناد مالی و تکمیل فرم‌های اداری محدود نیست. کیفیت فعالیت آکادمی‌ها، نحوه مدیریت، وضعیت اقتصادی و امکانات ورزشی، همگی در سنجش حرفه‌ای بودن باشگاه‌ها نقش دارند. با وجود این، مسأله اصلی همچنان پابرجاست: چرا الزاماتی که سال‌هاست در مقررات فوتبال حرفه‌ای تعریف شده‌اند، هنوز در بسیاری از باشگاه‌های ایران به ساختارهای اجرایی پایدار تبدیل نشده‌اند؟
تأکید ساکت بر اینکه «به هیچ وجه یک جلسه کافی نیست» نیز همین فاصله را یادآوری می‌کند. ارتباط مستمر با آکادمی‌ها و آموزش مدیران ضروری است، اما اثربخشی این اقدامات به تغییر در شیوه اداره باشگاه‌ها بستگی دارد. کارگاه آموزشی زمانی ارزشمند است که به اصلاح بودجه‌بندی، برنامه‌ریزی بلندمدت، انتخاب مدیران متخصص و ارتقای امکانات منجر شود؛ در غیر این صورت، آگاهی از استانداردها بدون اجرای آنها دستاورد چندانی نخواهد داشت.
کارنامه‌ای که نشانه‌های عقبگرد دارد
آخرین ارزیابی رسمی چرخه پیشین صدور مجوز باشگاهی، تصویر روشنی از وضعیت فوتبال ایران ارائه می‌کند. بر اساس اعلام دپارتمان صدور مجوز باشگاهی فدراسیون فوتبال، شش باشگاه موفق به دریافت مجوز حرفه‌ای AFC شدند. استقلال، گل‌گهر سیرجان و آلومینیوم اراک با احراز تمامی معیارهای الزامی و توصیه‌شده، مجوز کامل دریافت کردند. تراکتور، پرسپولیس و چادرملو اردکان نیز تمامی معیارهای الزامی را پشت‌سر گذاشتند، اما به‌دلیل تحقق‌نیافتن برخی معیارهای توصیه‌ای، مجوز خود را همراه با جریمه دریافت کردند.
در سوی دیگر، شش باشگاه سپاهان، فولاد خوزستان، استقلال خوزستان، ذوب‌آهن، شمس‌آذر قزوین و پیکان تنها موفق به دریافت مجوز ملی لیگ برتر شدند. چهار باشگاه خیبر خرم‌آباد، فجر شهید سپاسی، مس رفسنجان و ملوان بندر انزلی نیز نتوانستند هیچ‌یک از دو مجوز حرفه‌ای و ملی را کسب کنند.
مقایسه این آمار با دوره پیشین، از کاهش تعداد باشگاه‌های دارای مجوز حرفه‌ای از هفت به شش حکایت دارد. این افت در شرایطی رخ داده که معیارهای AFC سختگیرانهتر شده‌اند و باشگاه‌ها برای حفظ صلاحیت حرفه‌ای خود به برنامه‌ریزی دقیق‌تری نیاز دارند. کاهش تعداد مجوزها نشان می‌دهد بخشی از مجموعه فوتبال ایران، به‌جای حرکت متناسب با تحولات فوتبال آسیا، همچنان درگیر برطرف کردن کاستی‌های دوره‌های گذشته است. این وضعیت، ضرورت بازنگری در عملکرد مدیران و سازوکار نظارتی فدراسیون را برجسته می‌کند.
اهمیت این آمار فراتر از یک ارزیابی اداری است. مجوز حرفه‌ای یکی از الزامات حضور در رقابت‌های آسیایی به شمار می‌رود و ناتوانی در دریافت آن می‌تواند پیامدهای ورزشی و اقتصادی گسترده‌ای داشته باشد؛ از کاهش درآمدهای بین‌المللی و آسیب به اعتبار باشگاه گرفته تا دشوارتر شدن جذب سرمایه‌گذار و محدود شدن فرصت بازیکنان برای حضور در رقابت‌های قاره‌ای. بنابراین، فاصله میان مجوز حرفه‌ای و مجوز ملی را باید نشانه‌ای از تفاوت در کیفیت اداره باشگاه‌ها و توانایی آنها برای فعالیت در سطح فوتبال حرفه‌ای دانست.
ورزشگاه‌ها؛ حلقه ضعیف زیرساخت فوتبال ایران
مشکلات فوتبال ایران به ساختار مالی و مدیریتی باشگاه‌ها محدود نیست. مقررات تازه AFC درباره ورزشگاه‌ها نیز عقب‌ماندگی زیرساختی کشور را نمایان کرده است. اینکه هیچ ورزشگاهی در ایران در سطح A آسیا قرار ندارد و تنها یک ورزشگاه شرایط دریافت مجوز سطح B را دارد، بیانگر فاصله جدی امکانات موجود با معیارهای روز فوتبال قاره‌ای است؛ فاصله‌ای که حاصل سال‌ها نوسازی ناکافی و نبود برنامه‌ای منسجم برای توسعه اماکن ورزشی است.
ورزشگاه استاندارد تنها به کیفیت زمین مسابقه محدود نمی‌شود. امکانات تمرینی، جایگاه تماشاگران، تجهیزات رسانه‌ای، خدمات پزشکی، ایمنی و دسترسی مناسب، همگی در ارزیابی زیرساختی نقش دارند. ضعف در این بخش‌ها می‌تواند میزبانی مسابقات مهم را با محدودیت مواجه کند. تعمیرات مقطعی و آماده‌سازی ورزشگاه‌ها در آستانه مسابقات نیز جایگزین سرمایه‌گذاری هدفمند و استانداردسازی بلندمدت نخواهد شد.
مسئولیت این پسرفت تنها بر عهده باشگاه‌ها نیست. فدراسیون فوتبال، سازمان لیگ، شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی و نهادهای مالک ورزشگاه‌ها نیز باید درباره عملکرد خود پاسخگو باشند. نبود تقسیم روشن مسئولیت‌ها و برنامه تأمین منابع مالی، از موانعی است که روند ارتقای زیرساخت‌ها را کند کرده است. تا زمانی که متولیان این حوزه برنامه‌ای مشخص با زمان‌بندی و تعهد اجرایی ارائه نکنند، انتظار دستیابی به استانداردهای آسیایی واقع‌بینانه نخواهد بود.
چرخه تازه صدور مجوز باشگاهی، فرصتی برای بازنگری در شیوه اداره فوتبال ایران است؛ فرصتی که نباید به جلسات آموزشی و پیگیری‌های مقطعی در روزهای پایانی مهلت‌ها محدود بماند. باشگاه‌ها به مدیریت تخصصی، منابع مالی پایدار، آکادمی‌های فعال و امکانات استاندارد نیاز دارند و نهادهای متولی نیز باید مسئولیت نظارتی و اجرایی خود را به‌طور شفاف دنبال کنند.
استانداردهای AFC متناسب با شرایط فوتبال ایران متوقف نخواهند شد. کاهش تعداد مجوزهای حرفه‌ای و وضعیت نامطلوب ورزشگاه‌ها، نشانه‌هایی از فاصله‌ای است که برای جبران آن به تصمیم‌های جدی و اصلاحات عملی نیاز است. فوتبال ایران برای حفظ جایگاه خود در رقابت‌های آسیایی، باید از مدیریت مقطعی عبور کند و پاسخگویی مدیران و توسعه زیرساخت‌ها را به بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه حرفه‌ای خود تبدیل کند. در غیر این صورت، هر دوره جدید صدور مجوز، به‌جای نمایش پیشرفت، کارنامه دیگری از کاستی‌های حل‌نشده فوتبال ایران خواهد بود.
برش
فقط شیراز امکان برگزاری مسابقات آسیایی را دارد
یکی از دشوارترین بخش‌های فرآیند صدور مجوز، رعایت استانداردهای زیرساختی AFC است. بر اساس اطلاعات مطرح شده، هیچ ورزشگاهی در ایران استاندارد سطح A آسیا را ندارد و تنها یک ورزشگاه شرایط دریافت مجوز سطحB را داراست. این آمار از فاصله قابل توجه زیرساخت‌های فوتبال کشور با معیارهای قاره‌ای حکایت دارد؛ فاصله‌ای که رفع آن به سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی بلندمدت نیازمند است.
ورزشگاه در مقررات صدور مجوز، تنها محل برگزاری مسابقه نیست. ایمنی، امکانات رسانه‌ای، خدمات پزشکی، تجهیزات فنی، ظرفیت و کیفیت جایگاه‌ها، مسیرهای دسترسی و تسهیلات مورد نیاز تیم‌ها و تماشاگران، مجموعه‌ای از معیارهایی هستند که در ارزیابی مورد توجه قرار می‌گیرند. بنابراین ممکن است باشگاهی در بخش مالی و ورزشی شرایط مناسبی داشته باشد، اما به دلیل استاندارد نبودن ورزشگاه مورد استفاده، در مسیر دریافت مجوز با مانع روبه‌رو شود.
بخش مهمی از این مسأله خارج از اختیار مستقیم باشگاه‌هاست. مالکیت و مدیریت بسیاری از ورزشگاه‌ها در اختیار نهادهایی بیرون از ساختار باشگاه قرار دارد و اصلاح آنها به منابع مالی گسترده و تصمیم‌گیری نهادهای مسئول نیازمند است. به همین دلیل، هماهنگی میان باشگاه‌ها، مالکان ورزشگاه‌ها، نهادهای شهری و وزارتخانه‌های مرتبط ضرورت دارد. نمی‌توان باشگاهی را بابت نقصی مسئول دانست که اختیار کامل اصلاح آن را در دست ندارد، بدون آنکه سهم و مسئولیت سایر نهادها مشخص شده باشد.
ارتقای ورزشگاه‌ها نیز با تعمیرات مقطعی و اصلاحات ظاهری امکان‌پذیر نیست. ارزیابی فنی، تعیین اولویت‌ها، تأمین منابع مالی و نظارت بر اجرای پروژه‌ها باید در قالب برنامه‌ای چند ساله دنبال شود. تعویق این اقدامات تا نزدیک شدن به زمان ارزیابی، هزینه اصلاح زیرساخت‌ها را افزایش می‌دهد و فرصت اجرای پروژه‌های اصولی را محدود می‌کند.