از پروین و جباری تا مجیدی و علیپور قصه مردانی که در بزرگترین بازی لیگ درخشیدند
دربیبازهای ابدی
محمدرضا رحیم پور
خبرنگار
در فوتبال ایران، بعضی مسابقات فراتر از یک دیدار معمولی هستند؛ مسابقاتی که نتیجهشان فقط 3 امتیاز یا یک جام را تعیین نمیکند، بلکه میتواند نام یک بازیکن را برای سالها در ذهن هواداران ماندگار کند. دربی پایتخت یکی از همین مسابقات است؛ دیداری که نزدیک به6 دهه، بخش مهمی از تاریخ فوتبال ایران را به خود اختصاص داده و نسلهای مختلفی از بازیکنان را در خود دیده است.
دربی برای هواداران دو تیم، مسابقهای متفاوت است. بازیکنی که در طول فصل عملکردی معمولی دارد، ممکن است در این بازی به ستاره میدان تبدیل شود و بازیکنی با کارنامهای درخشان، گاهی نتواند انتظارات را برآورده کند. همین تفاوت، در ادبیات فوتبال ایران اصطلاح «دربیباز» را شکل داده است؛ عنوانی برای بازیکنانی که در حساسترین مسابقه فصل، توانایی ارائه چهرهای متفاوت از خود را دارند.
دربیباز بودن الزاماً به معنای گلزنی نیست. یک دروازهبان با چند مهار تاریخی، یک مدافع با تکلی تعیینکننده، یک هافبک با توانایی کنترل جریان بازی یا مهاجمی با یک گل سرنوشتساز، میتواند در تاریخ این مسابقه ماندگار شود.
در طول سالهای برگزاری دربی پایتخت، بازیکنان زیادی چنین نقشی ایفا کردهاند؛ برخی با تعداد بالای حضور، بعضی با گلهای حساس و گروهی نیز با یک نمایش تاریخی. از نسلهای نخستین و نامهایی چون علی پروین، علی جباری و ناصر حجازی گرفته تا ستارههای نسلهای بعد و بازیکنانی که در سالهای اخیر پیراهن دو تیم را بر تن کردهاند.
از پروین و جباری تا پایهگذاران سنت دربی
صحبت از تاریخ دربی بدون اشاره به بازیکنان نسلهای نخست کامل نیست. در سالهایی که دربی هنوز با گستره رسانهای و فضای مجازی امروز دنبال نمیشد، بازیکنانی در زمین حضور داشتند که بعدها نامشان به بخشی از هویت دو باشگاه تبدیل شد.
در پرسپولیس، علی پروین یکی از نخستین چهرههایی است که نامش با تاریخ دربی گره خورده است. پروین چه در دوران بازی و چه پس از آن در عرصه مربیگری، بارها در فضای حساس این مسابقه قرار گرفت و به یکی از مهمترین نمادهای تاریخ پرسپولیس تبدیل شد.
آنچه پروین را برای چنین مسابقاتی آماده میکرد، تنها توانایی فنی نبود. تجربه، شناخت فضای بازی و توانایی حفظ تمرکز در دیدارهای بزرگ، از ویژگیهایی بود که نام او را در تاریخ دربی ماندگار کرد.
در سوی دیگر، علی جباری از چهرههای مهم تاریخ استقلال بود؛ بازیکنی که سالها در میانه میدان آبیپوشان حضور داشت و در شکلگیری شخصیت استقلال در سالهای ابتدایی نقش مهمی ایفا کرد. جباری از آن دسته بازیکنانی بود که تجربه و کیفیت فنی را با شناخت فضای مسابقات بزرگ درهم آمیخته بود.
در خط دروازه نیز نام ناصر حجازی جایگاه ویژهای دارد. حجازی با ۱۶ حضور در دربی، یکی از پرتکرارترین چهرههای تاریخ این مسابقه در پست دروازهبانی محسوب میشود. شخصیت آرام، اعتمادبهنفس و سالها حضور در سطح اول فوتبال، از او دروازهبانی ساخت که توان تحمل فشار چنین مسابقهای را داشت.
در خطوط دفاعی نیز نام بازیکنان باتجربهای چون افشین پیروانی، محمود فکری، امیرحسین صادقی و ابراهیم آشتیانی دیده میشود. پیروانی ۱۸ بار برای پرسپولیس در دربی به میدان رفت و فکری و صادقی نیز هر کدام ۱۸ حضور برای استقلال دارند. آشتیانی نیز ۱۶ بار پیراهن پرسپولیس را در این مسابقه بر تن کرده است.
این آمار نشان میدهد تاریخ دربی تنها به نام بازیکنان تکنیکی و گلزن نوشته نشده است. مدافعان و هافبکها نیز با تکیه بر تجربه، ثبات و توانایی مدیریت فشار، در شکلگیری هویت این مسابقه نقش داشتهاند.
نکته قابل توجه دیگر، حضور بازیکنی با حداقل ۱۷ بازی بدون شکست در دربی است؛ آماری که بیش از هر چیز، ارزش تجربه و ثبات را در چنین دیدارهایی نشان میدهد.
وقتی حتی بهترین گلزنان هم در دربی موفق نمیشوند
دربی همیشه تابع منطق آمار نیست. تاریخ این مسابقه نمونههای بسیاری دارد که نشان میدهد سابقه و اعتبار یک بازیکن، تضمینی برای موفقیت او در دربی نیست.
علی دایی یکی از مهمترین نمونهها در این زمینه است. مهاجمی که با ۱۰۹ گل ملی یکی از بزرگترین گلزنان تاریخ فوتبال ایران محسوب میشود و در سطح باشگاهی نیز کارنامهای درخشان داشت، در دوران حضورش در پرسپولیس نتوانست در دربی پایتخت گلزنی کند.
این اتفاق، بیش از آنکه یک تناقض آماری باشد، تفاوت ماهیت دربی با دیگر مسابقات را نشان میدهد. فشار روانی، حساسیت نتیجه، فضای ورزشگاه و توجه گسترده رسانهها میتواند معادلات معمول فوتبال را برهم بزند.
گاهی مهاجمی که هفتهها گل میزند، در دربی فرصت چندانی پیدا نمیکند و در مقابل، بازیکنی که در طول فصل کمتر مورد توجه بوده، با یک لحظه تعیینکننده نام خود را در تاریخ مسابقه ثبت میکند.
علی سامره یکی از نمونههای روشن چنین بازیکنانی است. مهاجم استقلال با گلزنی در ثانیههای ابتدایی دربی، رکوردی ویژه از خود بر جای گذاشت و به واسطه همین گل، لقب «علی ۳۰ ثانیه» را به دست آورد.
این یکی از ویژگیهای متمایز دربی است؛ برای ماندگار شدن در تاریخ دربی همیشه به سالها درخشش نیاز نیست. گاهی یک گل کافی است تا نام بازیکنی برای همیشه در ذهن هواداران ثبت شود.
نسل طلایی و بازیکنانی
که دربی را جدیتر کردند
دهههای 70 و 80 شمسی از دورههای مهم تاریخ دربی پایتخت بود. ستارههای بزرگی در فوتبال ایران حضور داشتند و رقابت استقلال و پرسپولیس نیز به یکی از مهمترین رویدادهای ورزشی کشور تبدیل شده بود.
در این میان، علیرضا نیکبخت داستان متفاوتی در دربی داشت. بازیکنی تکنیکی و خلاق که توانایی حمل توپ و تغییر ریتم بازی را داشت و با پیراهن هر دو تیم استقلال و پرسپولیس در دربی به میدان رفت.
نیکبخت از بازیکنانی بود که حضورش در مسابقات بزرگ میتوانست معادلات بازی را تغییر دهد. حضور او با پیراهن هر دو تیم نیز به دربیهای آن دوره وجهی متفاوت بخشید.
فرهاد مجیدی نیز یکی از چهرههای مهم تاریخ معاصر استقلال است. مهاجمی که رابطهای ویژه با هواداران داشت و در مسابقات بزرگ، بهویژه دربی، از اعتمادبهنفس بالایی برخوردار بود.
مجیدی فشار چنین مسابقاتی را به انگیزه تبدیل میکرد. برای هوادار استقلال، حضور او در زمین همواره با انتظار یک اتفاق همراه بود و همین پیوند میان بازیکن و سکوها، جایگاه او را در بازیهای بزرگ پررنگتر کرد.
در پرسپولیس نیز کریم باقری از مهمترین چهرههای این دوره بود؛ هافبکی قدرتمند و باتجربه با توانایی شوتزنی که سالها در بالاترین سطح فوتبال ایران و تیم ملی بازی کرد.
باقری تنها به توانایی فنی متکی نبود. شخصیت و تجربه او باعث میشد در مسابقات حساس مسئولیت بیشتری بر عهده بگیرد؛ ویژگیای که در دربی، به دلیل کوچکترین حاشیه خطا، ارزش دوچندان پیدا میکند.
در کنار این نامها، حسن روشن، صمد مرفاوی، فرشاد پیوس، صادق ورمزیار، امیرارسلان مطهری، آرش برهانی و مجتبی جباری نیز در سه دربی مختلف موفق به گلزنی شدهاند.
گلزنی در یک دربی اتفاقی مهم است، اما تکرار آن در چند مسابقه جایگاه متفاوتی به یک بازیکن میدهد. مهاجمی که بارها مقابل رقیب سنتی گل بزند، خیلی زود در ذهن هواداران به عنوان یک «دربیباز» شناخته میشود.
نسل جدید؛ از طارمی تا عالیشاه
با عبور از نسلهای قدیمیتر، بازیکنان جدیدی وارد تاریخ دربی شدند؛ مهدی طارمی یکی از این چهرههاست.
طارمی پیش از حضور در فوتبال اروپا و درخشش در باشگاههای خارجی، یکی از مهاجمان اصلی پرسپولیس بود. توانایی قرار گرفتن در موقعیتهای حساس و استفاده از فرصتهای محدود، از ویژگیهای مهم بازی او بود؛ قابلیتی که در مسابقهای مانند دربی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
طارمی از آن دسته مهاجمانی بود که برای تأثیرگذاری به فضای زیادی احتیاج نداشت. در مسابقات بزرگ، همین توانایی استفاده از فرصتهای محدود میتواند تفاوت میان یک نمایش معمولی و یک عملکرد تعیینکننده باشد.
در میان بازیکنان نسل جدید، امید عالیشاه نیز جایگاه ویژهای دارد. او طی سالهای حضورش در پرسپولیس به یکی از باتجربهترین مهرههای این تیم تبدیل شد و در دربیهای متعددی به میدان رفت.
عالیشاه علاوه بر توانایی فنی، از دوندگی و انعطاف تاکتیکی برخوردار بود و در مسابقات حساس نقش مهمی ایفا کرد. او بارها مقابل استقلال قرار گرفت و در گلزنی یا ساختن موقعیت برای پرسپولیس نقشآفرین بود.
عالیشاه با 3 گل، یکی از برترین گلزنان پرسپولیس در دربی محسوب میشود و مهمتر از آن، از زمان ورودش به پرسپولیس هرگز دربی را نباخته است؛ رکوردی که جایگاه او را در میان چهرههای خاص تاریخ دربی تثبیت کرده است.
پیش از این، احمدرضا عابدزاده با ۱۳ بازی شکستناپذیر، سالها رکوردی تاریخی در اختیار داشت. عالیشاه نیز با ادامه این روند، نام خود را در میان بازیکنان متمایز تاریخ دربی ثبت کرده است.
در استقلال، ارسلان مطهری از بازیکنانی بود که عملکردش در دربی انتظارات زیادی میان هواداران این تیم ایجاد کرد. مطهری در مجموع 4 گل در دربی پایتخت به ثمر رسانده و بارها مقابل پرسپولیس خطرناک ظاهر شده است.
او در دوران حضورش در استقلال علاقه خود به این تیم را نیز نشان داد و گلهایش در دربی، جایگاه ویژهای برایش میان هواداران ایجاد کرد.
وریا غفوری نیز یکی دیگر از بازیکنان استقلال بود که در مسابقات حساس با جسارت بازی میکرد. تجربه، سبک بازی و مسئولیتپذیری او، لحظاتی ماندگار برای هواداران استقلال رقم زد.
در پرسپولیس نیز علی علیپور قرار دارد؛ مهاجمی که سالها در خط حمله سرخپوشان حضور داشت و نام خود را در فهرست برترین گلزنان تاریخ دربی قرار داد.
علیپور با گلزنی در دربی ۱۰۵، تعداد گلهای خود در این مسابقه را به 5گل رساند و به رکورد مهدی هاشمینسب رسید. هاشمینسب 4 گل با پیراهن پرسپولیس و یک گل با پیراهن استقلال به ثمر رسانده بود.
کاپیتانها
تجربهای که به کار دربی میآید
استقلال و پرسپولیس در فصل جاری با تغییرات زیادی روبهرو شدهاند و بسیاری از بازیکنان دو تیم برای نخستین بار دربی را تجربه خواهند کرد. در میان بازیکنان باتجربه نیز تعداد حضورها نسبت به نسلهای گذشته چندان بالا نیست.
حسین کنعانیزادگان، کاپیتان اول پرسپولیس، تاکنون ۱۰ بار در دربی به میدان رفته است. با این حال، رکورددار حضور در میان بازیکنان فعلی دو تیم علی علیپور است.
کاپیتان دوم پرسپولیس پیش از این ۱۵ بار پیراهن سرخ را در دربی به تن کرده و در آستانه شانزدهمین حضور خود در این مسابقه قرار دارد.
علیپور همچنین با 5 گل، بهترین آمار گلزنی را در میان بازیکنان فعلی دو تیم در اختیار دارد. 5 گل او باعث شده در جدول گلزنان تاریخ دربی نیز در کنار علی جباری، غلام مظلومی و مهدی هاشمینسب قرار بگیرد.
در استقلال، روزبه چشمی کاپیتان اول این تیم است. چشمی پیش از این ۱۴ بار مقابل پرسپولیس بازی کرده و برای پانزدهمین حضور خود در دربی آماده میشود. او یک گل نیز در کارنامه خود مقابل پرسپولیس دارد.
کنعانیزادگان نیز پیش از این دو بار در دربی موفق به گلزنی شده است.
تجربه کاپیتانها در چنین مسابقاتی اهمیت ویژهای دارد. بازیکنی که سالها در سطح اول فوتبال بازی کرده و مسابقات بزرگ را تجربه کرده است، معمولاً آمادگی بیشتری برای مدیریت فشار روانی و فنی دربی دارد.
ولی هر سه بازیکن باتجربه دو تیم در مقاطعی از دوران فوتبال خود لژیونر شدهاند و به همین دلیل بخشی از دربیها را از دست دادهاند. هر سه نفر نیز سابقه حضور در جام جهانی با تیم ملی ایران را دارند و بارها در دربی مقابل یکدیگر قرار گرفتهاند.
خارجیهایی که ماندگار شدند
دربی تهران فقط محل درخشش بازیکنان ایرانی نبوده است. در مقاطع مختلف، بازیکنان خارجی نیز با عملکرد خود بخشی از تاریخ این مسابقه را به نام خود ثبت کردهاند.
ایمون زاید مشهورترین نمونه است. مهاجم پرسپولیس در یکی از تاریخیترین دربیهای پایتخت3 گل به ثمر رساند و یکی از بزرگترین بازگشتهای تاریخ این مسابقه را رقم زد.
او از یک مهاجم خارجی به یکی از چهرههای ماندگار تاریخ دربی تبدیل شد؛ نامی که هرگاه صحبت از بازگشتهای بزرگ و اتفاقات فراموشنشدنی دربی به میان میآید، در میان نخستین نمونهها قرار میگیرد.
در میان مدافعان خارجی نیز گئورگی گولسیانی با عملکرد و گلهای مهم خود در دربی توانست جایگاه ویژهای میان هواداران پرسپولیس پیدا کند. حضور این بازیکنان نشان میدهد دربیباز بودن محدود به ملیت نیست؛ هر بازیکنی که بتواند فشار مسابقه را تحمل کند و در لحظه تعیینکننده تأثیرگذار باشد، میتواند وارد تاریخ این رقابتها شود.
میراث مردان دربی برای فوتبال ایران
دربی پایتخت در طول سالها بارها تغییر کرده است. نسل بازیکنان و مربیان عوض شده، فوتبال از نظر فنی و اقتصادی تحول پیدا کرده و شرایط برگزاری مسابقات نیز دستخوش تغییر شده است. با این حال، یک اصل همچنان پابرجاست: استقلال و پرسپولیس برای موفقیت در این مسابقه به بازیکنانی نیاز دارند که بتوانند فشار دربی را مدیریت کنند. از علی پروین، علی جباری و ناصر حجازی گرفته تا فرهاد مجیدی، کریم باقری و علیرضا نیکبخت و سپس مهدی طارمی، وحید امیری، امید عالیشاه، وریا غفوری و دیگر ستارههای نسلهای جدید، هر دوره دربیبازهای خودش را داشته است.
برخی با گلهای حساس ماندگار شدهاند، برخی با تعداد بالای حضور و برخی با نمایشی که شاید فقط ۹۰ دقیقه طول کشیده، اما اثرش سالها باقی مانده است.
همین ویژگی، یکی از مهمترین وجوه دربی است؛ برای قرار گرفتن در تاریخ این مسابقه همیشه به یک کارنامه طولانی نیاز نیست. گاهی یک شب کافی است؛ یک گل در ثانیههای ابتدایی، 3 گل در یک بازگشت تاریخی یا حتی چندین سال شکستناپذیری میتواند نام یک بازیکن را ماندگار کند.
دربی تهران بیش از آنکه صرفاً میدان ستارهها باشد، آزمونی برای شخصیت، تمرکز و توانایی مدیریت لحظههاست. در این مسابقه، اعتبار و کارنامه بهتنهایی تضمینکننده موفقیت نیست و بازیکنی کمنامونشان نیز میتواند با یک عملکرد تعیینکننده، معادلات را تغییر دهد.
به همین دلیل، تاریخ دربی را نمیتوان فقط در نتایج، گلها و آمار خلاصه کرد. این تاریخ، روایت بازیکنانی است که در بزرگترین صحنه فوتبال باشگاهی ایران، توانستند فراتر از نمایشهای معمول خود ظاهر شوند و نامشان را در حافظه فوتبال ایران ثبت کنند.
تا زمانی که استقلال و پرسپولیس روبهروی یکدیگر قرار میگیرند، این روایت نیز ادامه خواهد داشت. هر نسل، دربیبازهای خودش را معرفی میکند؛ بازیکنانی که شاید امروز چندان شناختهشده نباشند، اما ممکن است در یک شب بزرگ، با یک گل، یک مهار یا یک تصمیم سرنوشتساز، نام خود را در کنار مردان ماندگار دربی قرار دهند. دربی برای بعضیها ۹۰ دقیقه است؛ برای بعضی دیگر، فرصتی برای ماندگار شدن در تاریخ فوتبال ایران.
برش
چرا بعضی بازیکنان دربیباز میشوند؟
پدیده دربیباز بودن را نمیتوان تنها با توانایی فنی توضیح داد. بسیاری از ویژگیهایی که در مسابقات معمولی اهمیت دارند، در دربی تحت تأثیر فشار روانی قرار میگیرند.
فشار هواداران، توجه رسانهها، حساسیت نتیجه و سابقه طولانی این رقابت، بازیکنان را با شرایطی متفاوت روبهرو میکند. دربی مسابقهای است که در آن یک تصمیم، یک اشتباه یا یک لحظه درخشش میتواند سرنوشت بازی را تغییر دهد.
برخی بازیکنان زیر این فشار دچار افت میشوند و گروهی دیگر آن را به انگیزه تبدیل میکنند. اعتمادبهنفس، کنترل هیجان، تجربه و تصمیمگیری سریع، از ویژگیهایی هستند که میتوانند یک بازیکن را در چنین مسابقهای متمایز کنند.
به همین دلیل، بازیکنان باتجربه و کاپیتانها معمولاً نقش مهمتری بر عهده دارند. آنها بهتر میدانند چه زمانی باید ریسک کنند و چه زمانی باید بازی را کنترل کنند.
دربیباز واقعی الزاماً بازیکنی نیست که در هر دربی گل بزند. ممکن است نقش او دفاع از نتیجه، کنترل میانه میدان، ساختن یک موقعیت یا جلوگیری از یک گل باشد.
آمار؛ بخشی از داستان بلند دربی
تقابل استقلال و پرسپولیس در طول دهههای گذشته بارها تکرار شده و تعداد قابل توجهی از این مسابقات با تساوی خاتمه یافته است. در مقاطعی پرسپولیس تعداد بردهای بیشتری داشته و در دورههایی نیز استقلال توانسته این فاصله را جبران کند.
با این حال، فاصله دو تیم هیچگاه آنقدر زیاد نبوده که بتوان از یک برتری مطلق و پایدار سخن گفت. همین نزدیکی، یکی از عوامل جذابیت و پیشبینیناپذیری دربی است.
در چنین مسابقهای، کیفیت فنی دو تیم تنها عامل تعیینکننده نیست. یک اشتباه دفاعی، ضربه ایستگاهی، شوت از راه دور یا حتی یک تصمیم در چند ثانیه میتواند نتیجه را تغییر دهد.