وقتی جام جهانی، آمریکایی شد
آیا فیفا دیگر راه بازگشتی به فوتبال سنتی دارد؟
جام جهانی ۲۰۲۶ تنها به خاطر افزایش تعداد تیمها یا میزبانی مشترک سه کشور در تاریخ ثبت نخواهد شد؛ این تورنمنت شاید بیش از هر دوره دیگری به خاطر تغییر چهره فوتبال شناخته شود. تغییری که بسیاری آن را «آمریکایی شدن جام جهانی» مینامند؛ روندی که از بلیتفروشی و مراسم افتتاحیه آغاز شد، به نمایش بین دو نیمه رسید و حتی قوانین داخل زمین را هم تحت تأثیر قرار داد.
فیفا سالهاست به دنبال افزایش درآمد و تبدیل جام جهانی به بزرگترین رویداد سرگرمی جهان است، اما میزبانی آمریکا این فرصت را در اختیار مدیران این نهاد قرار داد تا ایدههایی را اجرا کنند که پیش از این در فوتبال جایی نداشت. نتیجه، جام جهانیای بود که برای بسیاری از هواداران، بیش از آنکه یادآور سنتهای فوتبال باشد، شبیه یک شوی بزرگ ورزشی آمریکایی به نظر میرسید.
یکی از نخستین نشانههای این تغییر، سیاست فروش بلیت بود. فیفا با قیمتهایی بیسابقه، فروش چندمرحلهای و حتی دریافت سهم از بازار خرید و فروش مجدد بلیتها، درآمد هنگفتی کسب کرد. هرچند این سیاست با اعتراض گسترده هواداران و حتی بررسی نهادهای نظارتی در آمریکا و اروپا روبهرو شد، اما بعید است فیفا به سادگی از چنین منبع درآمدی چشمپوشی کند. البته کارشناسان معتقدند شرایط متفاوت بازار اروپا و قوانین سختگیرانهتر کشورهای اسپانیا، پرتغال و مراکش ممکن است مدیران فیفا را در جام جهانی ۲۰۳۰ مجبور به تعدیل این سیاستها کند.
اما شاید جنجالیترین تغییر داخل زمین، وقفههای اجباری برای نوشیدن آب بود؛ تصمیمی که در تمام مسابقات اجرا شد، حتی در ورزشگاههای سرپوشیده و دارای سیستم تهویه. اگرچه فیفا دلیل این تصمیم را حفظ سلامت بازیکنان و ایجاد شرایط برابر برای همه تیمها عنوان کرد، اما منتقدان معتقدند این توقفها ریتم مسابقات را بر هم زد و فرصتی اضافی برای تبلیغات تلویزیونی و تغییرات تاکتیکی در اختیار تیمها قرار داد.
بسیاری از تحلیلگران رسانهای نیز معتقدند این وقفهها در آینده ارزش قراردادهای پخش تلویزیونی را افزایش خواهد داد، زیرا شبکههای تلویزیونی میتوانند در میانه هر نیمه زمان بیشتری برای تبلیغات بفروشند. به همین دلیل، حتی اگر فیفا امروز تأکید کند که این تصمیم انگیزه اقتصادی نداشته، بعید به نظر میرسد چنین فرصتی در دورههای آینده کنار گذاشته شود.
در کنار تغییرات فنی، فضای ورزشگاهها نیز رنگ و بوی دیگری داشت. از پرواز جنگندهها پیش از مسابقات گرفته تا حضور گروههای تشویق، اجرای موسیقی زنده، نمایش سلبریتیها روی نمایشگرهای غولپیکر، مجریان پرهیجان و حتی رتبهبندی لحظهای ستارههای مسابقه، همه چیز یادآور مسابقات لیگهای حرفهای آمریکا بود. بسیاری از هواداران سنتی فوتبال اعتقاد داشتند این حجم از برنامههای نمایشی، فرصت شکلگیری فضای طبیعی و خودجوش سکوها را از بین برد.
اوج این روند در فینال جام جهانی دیده شد؛ جایی که نمایش بین دو نیمه با حضور ستارههای موسیقی، زمان استراحت معمول فوتبال را به حدود ۲۷ دقیقه افزایش داد. اتفاقی که اگرچه واکنشهای منفی زیادی در میان هواداران فوتبال به همراه داشت، اما از نگاه مدیران فیفا توانست مخاطبانی را جذب کند که شاید علاقهای به فوتبال نداشتند، اما برای تماشای اجرای هنرمندان مشهور پای تلویزیون نشستند.
سؤال مهم اکنون این است که آیا این تغییرات دائمی خواهند بود؟ پاسخ احتمالاً ترکیبی از «بله» و «خیر» است. برخی از جلوههای کاملاً آمریکایی، مانند حضور گروههای تشویق یا اجرای سرود ملی کشور میزبان پیش از مسابقات، احتمالاً در جام جهانی ۲۰۳۰ که در اسپانیا، پرتغال و مراکش برگزار میشود، تکرار نخواهد شد. فرهنگ فوتبالی این کشورها با آمریکا تفاوتهای اساسی دارد و انتظار میرود هویت محلی پررنگتر باشد.
با این حال، روند کلی حرکت فیفا بعید است تغییر کند. این سازمان سالهاست نشان داده که به دنبال بزرگتر، پرزرقوبرقتر و درآمدزاتر کردن جام جهانی است. نمایشهای بین دو نیمه، استفاده بیشتر از عناصر سرگرمی و تلاش برای جذب مخاطبان جدید، احتمالاً بخشی از آینده این رقابتها خواهد بود؛ حتی اگر شکل اجرای آن در کشورهای مختلف متفاوت باشد.
جام جهانی ۲۰۲۶ شاید نقطه عطفی در تاریخ فوتبال باشد؛ تورنمنتی که مرز میان ورزش و صنعت سرگرمی را بیش از هر زمان دیگری کمرنگ کرد. اکنون باید دید فوتبال جهان در سالهای آینده تا چه اندازه حاضر است برای جذب مخاطب و افزایش درآمد، از سنتهای دیرینه خود فاصله بگیرد؛ پرسشی که پاسخ آن نه فقط سرنوشت جام جهانی، بلکه آینده محبوبترین ورزش دنیا را نیز رقم خواهد زد.