سنگال چگونه فوتبال آفریقا را تسخیر کرد
امپراطوری شیرها
فرخ حسابی/ در قارهای که فوتبال اغلب میان بیثباتی مدیریتی، بحرانهای مالی و نسلهای مقطعی ستارهها گرفتار میشود، تیم ملی سنگال مسیری متفاوت را انتخاب کرد؛ مسیری که از دل ناکامی و فروپاشی آغاز شد و به ساختن یکی از کاملترین پروژههای فوتبالی آفریقا انجامید. امروز «شیرهای ترانگا» فقط یک تیم قدرتمند نیستند، بلکه به الگویی برای توسعه فوتبال در قاره سیاه تبدیل شدهاند؛ الگویی که بر پایه صبر، برنامهریزی و سرمایهگذاری در نیروی انسانی شکل گرفته است.
تولد یک قدرت تازه در فوتبال آفریقا
تیم ملی سنگال که زیر نظر فدراسیون فوتبال این کشور اداره میشود، از زمان استقلال سنگال از فرانسه در سال ۱۹۶۰ بهتدریج وارد عرصه فوتبال بینالمللی شد. نخستین بازی رسمی این تیم در سال ۱۹۶۱ برابر داهومی، بنین فعلی، برگزار شد و با شکست ۳ بر ۲ به پایان رسید. سنگال در سال ۱۹۶۵ برای نخستین بار در جام ملتهای آفریقا حضور یافت و در همان تورنمنت به مقام چهارمی رسید، اما پس از آن سالها میان صعود و ناکامی سرگردان بود.
دهههای ابتدایی فوتبال سنگال، بیش از آنکه با افتخار همراه باشد، دورهای از بیثباتی و فرصتهای ازدسترفته بود. این تیم گاهی در جام ملتهای آفریقا درخششی کوتاه داشت، اما فاقد ساختاری بود که بتواند موفقیت را به روندی پایدار تبدیل کند. با این حال، همه چیز در آغاز هزاره جدید تغییر کرد؛ جایی که فوتبال سنگال برای نخستین بار جهان را وادار به تحسین کرد.
شبی که جهان سنگال را شناخت
جام جهانی ۲۰۰۲ کره جنوبی و ژاپن نقطه عطف تاریخ فوتبال سنگال بود. تیمی که برای نخستین بار به جام جهانی رسیده بود، در دیدار افتتاحیه برابر فرانسه، قهرمان وقت جهان، قرار گرفت و با گل تاریخی پاپا بوبا دیوپ به پیروزی رسید؛ بردی که هنوز یکی از بزرگترین شگفتیهای تاریخ جام جهانی محسوب میشود.
سنگال در ادامه با تساوی مقابل دانمارک و اروگوئه از مرحله گروهی صعود کرد و سپس با گل طلایی آنری کامارا سوئد را شکست داد تا به جمع هشت تیم برتر جهان برسد. آنها در نهایت برابر ترکیه در وقت اضافه شکست خوردند، اما تبدیل به دومین تیم آفریقایی تاریخ شدند که به یکچهارم نهایی جام جهانی میرسد؛ اتفاقی که جایگاه فوتبال سنگال را برای همیشه تغییر داد.
با وجود آن موفقیت بزرگ، ساختار مدیریتی فوتبال سنگال آمادگی بهرهبرداری از «نسل طلایی» را نداشت. تیمی که به فینال جام ملتهای ۲۰۰۲ رسیده بود و جهان را در جام جهانی شگفتزده کرده بود، در سالهای بعد دچار افت شد و حتی نتوانست به جام جهانی ۲۰۱۰ صعود کند.
آغاز بازسازی
سال ۲۰۰۹ را میتوان نقطه آغاز سنگال مدرن دانست. پس از سالها انتقاد و ناکامی، فدراسیون فوتبال سنگال دستخوش تغییرات اساسی شد و آگوستین سنگور ریاست آن را بر عهده گرفت. برخلاف بسیاری از کشورهای آفریقایی که با هر شکست مسیرشان را تغییر میدهند، سنگال تصمیم گرفت پروژهای بلندمدت تعریف کند.
این پروژه شامل بازسازی ساختار لیگها، توسعه فوتبال پایه، ایجاد مراکز آموزشی و اعتماد به مربیان داخلی بود. آکادمیهایی مانند «ژنراسیون فوت» و «دیامبارس» که از اوایل دهه ۲۰۰۰ فعالیت خود را آغاز کرده بودند، به ستونهای اصلی تولید استعداد تبدیل شدند. همین آکادمیها بعدها ستارههایی را به فوتبال اروپا معرفی کردند که نهتنها کیفیت فنی بالایی داشتند، بلکه از نظر ذهنی و تاکتیکی نیز آماده رقابت در سطح بالا بودند.
در این دوره، فوتبال سنگال بهجای تکیه صرف بر استعداد خام، روی ساختار تمرکز کرد؛ تغییری که آرام اما بنیادین بود.
ثبات، سلاح پنهان شیرهای ترانگا
اگر بخواهیم مهمترین راز موفقیت سنگال را در یک کلمه خلاصه کنیم، آن کلمه «ثبات» است. در شرایطی که بسیاری از تیمهای آفریقایی مدام مربیان خود را تغییر میدهند، سنگال سالها به آلیو سیسه اعتماد کرد؛ کاپیتان تیم تاریخی ۲۰۰۲ که بعدها هدایت نسل جدید را بر عهده گرفت.
سیسه توانست هویتی روشن برای تیم ملی بسازد؛ تیمی منظم، فیزیکی، سریع و از نظر ذهنی مقاوم. حضور بازیکنانی چون سادیو مانه، کالیدو کولیبالی و ادریسا گانا گئیه، در کنار نسل تازهای از استعدادها، باعث شد سنگال نهتنها به تیمی قدرتمند، بلکه به مجموعهای با شخصیت قهرمانی تبدیل شود.
این روند در جام ملتهای ۲۰۱۹ به آستانه موفقیت رسید، اما شکست برابر الجزایر در فینال بار دیگر حسرت را برای سنگالیها زنده کرد. با این حال، همان شکست سکوی پرتابی برای بلوغ تیم شد.
قهرمانی تاریخی در آفریقا
جام ملتهای آفریقا ۲۰۲۱ که بهدلیل همهگیری کرونا در سال ۲۰۲۲ برگزار شد، مهمترین لحظه تاریخ فوتبال سنگال را رقم زد. شیرهای ترانگا پس از عبور از مرحله گروهی و شکست تیمهایی چون کیپورد، گینه استوایی و بورکینافاسو، در فینال به مصر رسیدند.
بازی پس از ۱۲۰ دقیقه بدون گل به ضربات پنالتی کشیده شد و سادیو مانه، ستاره بزرگ تیم، پنالتی قهرمانی را به گل تبدیل کرد تا سنگال برای نخستین بار قهرمان آفریقا شود. داکار غرق در جشن شد و میلیونها نفر به خیابانها آمدند؛ جشنی که بسیاری آن را بزرگترین شادی ملی تاریخ سنگال توصیف کردند.
این قهرمانی فقط یک جام نبود؛ شکستن مانعی روانی بود که سالها روی فوتبال سنگال سایه انداخته بود. از آن لحظه، سنگال دیگر فقط تیمی مستعد نبود؛ تیمی بود که بلد بود قهرمان شود.
مدلی برای آینده فوتبال آفریقا
موفقیتهای سنگال به قهرمانی ۲۰۲۱ محدود نماند. این کشور در سالهای بعد جام ملتهای آفریقا، قهرمانی فوتبال ساحلی، قهرمانی جوانان و موفقیت در ردههای پایه را تجربه کرد تا نشان دهد موفقیتش اتفاقی نیست. حضور گسترده بازیکنان سنگالی در لیگ فرانسه و سایر لیگهای اروپایی نیز نشاندهنده عمق استعدادیابی در این کشور است.
البته فوتبال سنگال همچنان با چالشهایی روبهرو است. لیگ داخلی این کشور هنوز نیمهحرفهای است، امکانات زیرساختی محدود است و مهاجرت سریع استعدادها به اروپا، کیفیت رقابت داخلی را کاهش میدهد. با این حال، تفاوت امروز سنگال با گذشته در این است که این کشور حالا «سیستم» تولید بازیکن و موفقیت را ساخته است.
شاید مهمترین دستاورد فوتبال سنگال همین باشد؛ اینکه موفقیت را از حالت یک معجزه کوتاهمدت خارج کرده و آن را به محصول یک پروژه بلندمدت تبدیل کرده است. شیرهای ترانگا امروز فقط برای جامها نمیجنگند؛ آنها تصویری تازه از آینده فوتبال آفریقا ارائه میدهند؛ آیندهای که در آن برنامهریزی، ثبات و اعتماد به ساختار، مهمتر از هیجان لحظهای است.
آخرین فرصت بزرگ سادیو
با وجود حضور در النصر از سال ۲۰۲۳، همچنان سادیو مانه بزرگترین مهره فوتبال سنگال در ترکیب تیم ملی این کشور محسوب میشود. مانه که عنوان بهترین گلزن تاریخ فوتبال ملی این کشور را یدک میکشد و به دلیل شخصیت و فعالیتهای خیرخواهانهاش در سنگال محبوبیت بالایی دارد، پس از دو دوره حضور در جام جهانی امیدوار است تا این بار، داستان متفاوتی را در لباس سبز و سفید سنگال در جام جهانی رقم بزند. البته که اسطوره لیورپول و بازیکن سابق بایرن در ترکیب تیم ملی سنگال تنها نیست و ستارگانی چون مندی و کولیبالی به عنوان بازیکنان باتجربه این تیم، اندیایه به عنوان یک ستاره تکنیکی و جوان و نیکولاس جکسون به عنوان بازیکنی که در چلسی و بایرن بازیهای بزرگ زیادی را تجربه کرده، مانه را در ترکیب تیم ملی سنگال همراهی میکنند.
تیاو؛ مردی که فینال آفریقا را بههم ریخت
سرمربی سنگال در این جام پاپه تیاو خواهد بود؛ بازیکن سابق تیم ملی این کشور که جای اسطوره فوتبال سنگال آلیو سیسه پس از نزدیک به یک دهه حضور او روی نیمکت سنگال را در سال ۲۰۲۴ گرفت. تیاو که سابقه بازی در اسپانیا، فرانسه و سوئیس را به عنوان بازیکن داشت، در سال ۲۰۲۲ تیم متشکل از بازیکنان داخلی سنگال را به قهرمانی رقابتهای قهرمانی آفریقا رساند و چهارمین صعود به جام جهانی را رقم زد. هرچند اکنون همه در فوتبال جهان، او را به خاطر حواشی دیدار فینال جام ملتهای آفریقا ۲۰۲۵ مقابل مراکش میشناسند؛ جایی که او در اعتراض به تصمیم داور برای اعلام پنالتی برای مراکش در دقایق پایانی، تیمش را بیرون کشید؛ پیش از آنکه براهیم دیاز با پنالتی چیپ خود، مسیر را برای قهرمانی سنگال فراهم کند. در نهایت اقدام تیاو، منجر به تغییر نتیجه بازی از سوی دادگاه شد و به طور رسمی، جام به مراکش رسیده است؛ هرچند سنگال برنامهای برای پس دادن جام ندارد. بسیاری در رسانهها پس از این اتفاق، از تیاو و رفتار او انتقاد کردند و در مقابل، اصرار سادیو مانه برای بازگشت بازیکنان سنگال به بازی را ستودند.
Group I
چهارمین حضور در جام جهانی
سرمربی: پاپه تیاو(سنگال)
کاپیتان: کالیدو کولیبالی
بهترین عملکرد: صعود به یکچهارم نهایی(۲۰۰۲)
رتبه در ردهبندی فیفا: ۱۴
ستارگان: سادیو مانه(النصر)، ایلمان اندیایه(اورتون)
و ادوارد مندی(الاهلی)
برنامه بازیها:
سهشنبه ۲۶ خرداد: فرانسه - سنگال ۲۲:۳۰
سهشنبه ۲ تیر: نروژ - سنگال ۳:۳۰
جمعه ۵ تیر: سنگال - عراق ۲۲:۳۰