برترین لیگ آسیا، المپیک ۱۹۶۸ و رؤیای نیمهنهایی
معمای موفقیت فوتبال ژاپن
فرخ حسابی/ فوتبال در سرزمین خورشید فروزان، داستانی فراتر از یک ورزش ساده است. این روایت حماسی، سفری از ظهور یک بازی وارداتی در اواخر قرن نوزدهم تا تبدیل شدن به پدیدهای فرهنگی و قدرتی بلامنازع در قاره کهن را روایت میکند. امروزه، ژاپن نهتنها با تیم ملی «ساموراییهای آبی» در صحنه جهانی میدرخشد، بلکه با ساختاری حرفهای، لیگی پویا و نفوذی عمیق در فرهنگ عامه، الگویی بیبدیل برای توسعه فوتبال در آسیا محسوب میشود. نزدیک به نیمی از جمعیت این کشور خود را هوادار فوتبال میدانند و این آمار، گویای جایگاه رفیع این رشته در کنار ورزشهای سنتی مانند بیسبال و سومو است.
از بندر یوکوهاما تا طلای المپیک
ماجرای فوتبال مدرن ژاپن به سال ۱۸۷۳ بازمیگردد، زمانی که ناخدا «آرچیبالد داگلاس» نیروی دریایی بریتانیا، قوانین این بازی را به دانشجویان آکادمی نیروی دریایی امپراطوری در توکیو آموزش داد. 15سال بعد، نخستین مسابقه رسمی میان باشگاههای یوکوهاما و کوبه برگزار شد تا جرقههای یک شور و اشتیاق زده شود. با این حال، نقطه عطف واقعی را باید در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ جستوجو کرد؛ جایی که تیم ملی جوان ژاپن با تساوی برابر چین در بازیهای خاور دور، نخستین نشانههای قدرت خود را آشکار کرد. اوج اولیه این تلاشها، کسب مدال برنز تاریخی در المپیک ۱۹۶۸ مکزیکوسیتی بود. این موفقیت بینظیر، جرقهای برای حرفهایسازی شد، هرچند که راه دشوار و طولانی تا ایجاد لیگی مدرن، همچنان پابرجا بود.
انقلاب جیلیگ و تولد دوباره فوتبال حرفهای
دهه ۱۹۹۰ نقطه عطفی انقلابی در تاریخ فوتبال ژاپن محسوب میشود. در سال ۱۹۹۳ و با پایان یافتن دوران لیگ نیمهحرفهای، «جیلیگ» متولد شد؛ لیگی که با الگوبرداری از استانداردهای اروپایی، هویت باشگاهها را از شرکتهای بزرگ به جوامع محلی پیوند زد. این تغییر استراتژیک، تماشاگران را به ورزشگاهها بازگرداند و چهره فوتبال را دگرگون کرد. باشگاههایی مانند اوراوارد دایموندز با میانگین تماشاگران بیش از ۳۷ هزار نفر در هر بازی، نماد این عشق تازهاند. در واقع، جیلیگ نه تنها ماشین تولید استعدادهای بزرگی مانند هیدتوشی ناکاتا و شونسوکی ناکامورا بود، بلکه بستری ساخت تا ژاپن برای اولین بار در سال ۱۹۹۸ به جام جهانی فرانسه راه یابد و حضور مستمر خود در بزرگترین رویداد ورزشی جهان را آغاز کند.
میزبانی مشترک و چهار دهه صعود
قرن بیست و یکم با درخشانترین دوره فوتبال ژاپن همزمان شده است. میزبانی مشترک جام جهانی ۲۰۰۲ به همراه کره جنوبی، نه تنها زیرساختهای ورزشی این کشور را متحول کرد، بلکه ساموراییهای آبی با غلبه بر روسیه و تونس برای نخستین بار به دور حذفی راه یافتند. هرچند که برابر ترکیه متوقف شدند، اما این موفقیت، سرآغاز عصر جدیدی بود. قهرمانیهای مکرر در جام ملتهای آسیا (۱۹۹۲، ۲۰۰۰، ۲۰۰۴ و ۲۰۱۱) و صعود به دور دوم جامهای جهانی ۲۰۱۰، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲ (با شکست تاریخی آلمان و اسپانیا در قطر) ثابت کرد که ژاپن به یک قدرت استراتژیک در فوتبال جهان تبدیل شده است. نکته قابل تأمل، کسب جایزه رفتار جوانمردانه فیفا در ۲۰۰۲ بود که نشاندهنده ریشههای فرهنگی عمیق احترام در این تیم است.
نبرد سختافزار و نرمافزار
یکی از جذابترین ابعاد فوتبال ژاپن، تلفیق آن با صنعت عظیم مانگا و انیمه است. مجموعه افسانهای «کاپیتان سوباسا» که از ۱۹۸۱ منتشر شد، نسلی از ستارگان جهان از جمله فرناندو تورس، زینالدین زیدان و الساندرو دل پیرو را تحت تأثیر قرار داد و کودکان ژاپنی را از بیسبال به سمت فوتبال سوق داد. اما فراتر از فرهنگ عامه، آنچه ساموراییهای آبی را متمایز میکند، «نظم و احترام» ساختاریافته است. از درآوردن کفشها در اماکن ورزشی گرفته تا تعظیم عمیق (سایکری) پیش و پس از مسابقه، همگی ریشه در فلسفه «کودو» (راه تهی) دارد. بازیکنانی مانند یاسوهیتو اندو (رکورددار بیشترین بازی ملی) و ماسامی ناکایاما (اولین گلزن ژاپنی در جام جهانی) در تجسم این اخلاق کاری بینظیر هستند.
فوتبال زنان
قهرمانی جهان و الگویی برای آینده
موفقیت فوتبال ژاپن محدود به مردان نیست. تیم ملی زنان «نادشیکو ژاپن» با پیروزی در جام جهانی ۲۰۱۱ آلمان (پس از شکست آمریکا در ضربات پنالتی) و نایب قهرمانی در ۲۰۱۵ کانادا، یکی از شگفتانگیزترین داستانهای ورزش قرن را رقم زد. هوماره ساوا، بازیکن افسانهای این تیم، به عنوان بهترین بازیکن زن جهان در سال ۲۰۱۱ برگزیده شد. لیگ نادشیکو (ال. لیگ) با بهرهمندی از ساختار قوی باشگاهداری و تیمهای وابسته به جیلیگ، بستری پایدار برای پرورش ستارگان فراهم کرده است. این موفقیتها نشان میدهد که فدراسیون فوتبال ژاپن (JFA) نگاه یکپارچهای به توسعه فوتبال در هر دو بخش مردان و زنان دارد.
چالشها و افق پیش رو
با وجود تمام موفقیتها، فوتبال ژاپن همچنان با چالشهایی روبهرو است. میانگین تماشاگران لیگ در برخی باشگاههای کوچک مانند ساگان توسو به زیر ۱۰ هزار نفر میرسد و شکاف محبوبیت بین تیمهای پرطرفدار (مانند اوراوارد با ۳۷ درصد محبوبیت در نظرسنجی ۲۰۲۴) و تیمهای تازهصعود کرده، قابل توجه است. با این حال، برنامهریزی بلندمدت فدراسیون، سرمایهگذاری روی آکادمیها و بهرهمندی از تجربه مربیان خارجی، نوید آیندهای روشن میدهد. ساموراییهای آبی که هماکنون بالاترین رتبه را در میان تیمهای آسیایی دارند (رده ۱۸ فیفا در ژانویه ۲۰۲۶)، با تکیه بر نسل طلایی جدید و فرهنگ بینظیر «کمالگرایی و یادگیری»، به دنبال ثبت نخستین حضور در نیمهنهایی جامجهانی هستند.
تیمی که متکی به یک بازیکن نیست
یکی از کارهای مهمی که موریاسو در طول سالهای اخیر به عنوان سرمربی تیم ملی ژاپن انجام داده، تبدیل کردن ژاپن به یک تیم متحد و واقعی بود که وابسته به یک یا دو بازیکن کلیدی نیست؛ برخلاف دورانی که ستارگانی چون ناکاتا، کاگاوا و هوندا ستاره اصلی تیم ملی ژاپن بودند، تیم موریاسو متکی به فرد نیست و او معمولاً در هر بازی ترکیب اصلی خود را تغییر میدهد. با این حال کائورو میتوما ستاره تکنیکی و سریع برایتون که در سالهای اخیر مهره قابل اتکای خط حمله این تیم بوده را میتوان خطرناکترین بازیکن ترکیب ژاپن در کنار تاکفوسا کوبو ستاره سوسیداد و ریتسو دوان دانست. شاید واتارو اندو کاپیتان تیم ملی ژاپن که این فصل فرصت بازی زیادی در لیورپول پیدا نکرده، تنها بازیکن حاضر در فهرست ژاپن باشد که جایگزینی او در قلب خط میانی غیرممکن است و موریاسو، نیاز ویژهای به فرم فوقالعاده او برای درخشش در جام جهانی دارد.
مرد آرام پشت موفقیتهای ژاپن
هاجیمه موریاسو سرمربی بومی تیم ملی ژاپن که سابقه بازی به عنوان یک هافبک میانی در سالهای ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۶ در تیم ملی کشورش را هم دارد، مرد اصلی پشت موفقیتهای اخیر تیم ملی ژاپن است. او در جام جهانی ۲۰۱۸ دستیار آکیرا نیشینو بود و پس از این جام، جای او را به عنوان سرمربی گرفت و توانسته در سالهای اخیر با بازیهای درخشان مقابل تیمهای بزرگ فوتبال جهان، تبدیل به یک سرمربی محبوب بین هواداران ژاپنی شود. یکی از دلایل اصلی موفقیت او، مربیگری همزمان وی در ردههای پایه و تیم ملی بزرگسالان بود. در سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، او طی چهار سال هدایت تیم ملی زیر ۲۳ سال ژاپن را هم برعهده داشت و در سه سال، همزمان سرمربی تیم المپیک و اصلی ژاپن بود؛ همین موضوع مسیر بازیکنان جوان که زیر نظر او پرورش یافته بودند را برای حضور در تیم ملی ژاپن هموار کرد. ریتسو دوان، تاناکا، تومیاسو، کوبو و میتوما که ستارگان بینالمللی سالهای اخیر فوتبال ژاپن هستند، همگی اولین بازی خود را برای ژاپن در شرایطی زیر نظر موریاسو انجام دادند که پیش از این نیز سابقه همکاری با او در تیم ملی زیر ۲۳ سال را داشتند.
Group F
هشتمین حضور در جام جهانی
سرمربی: هاجیمه موریاسو(ژاپن)
کاپیتان: واتارو اندو
رتبه در ردهبندی فیفا: ۱۸
بهترین عملکرد: حذف در یک هشتم نهایی(۲۰۰۲، ۲۰۱۰، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲)
ستارگان: کائورو میتوما(برایتون)، واتارو اندو(لیورپول)
و آیاسه اوئدا(فاینورد)
برنامه بازیها:
یکشنبه ۲۴ خرداد: هلند - ژاپن ۲۳:۳۰
شنبه ۳۰ خرداد: تونس - ژاپن ۷:۳۰
جمعه ۵ تیر: ژاپن - سوئد ۲:۳۰